Ayak Bileği-Kol İndeksi (ABİ)

Ayak bileği-kol indeksi, ayak bileğinde ölçülen kan basıncının koldaki basınca oranlanmasıyla elde edilen basit bir sayıdır. Ölçüm, bir tansiyon kolluğu ve küçük bir el doppler cihazıyla yapılır; ışın içermez, madde verilmez ve birkaç dakikada tamamlanır. Bu basitliğine karşın, bacak atardamarlarındaki tıkanıklığın varlığını ve ağırlığını sayısal olarak ortaya koyar.

Ayak Bileği-Kol İndeksi Nedir, Bacak Dolaşımını Hangi Karşılaştırmayla Ölçer?

Ölçüm, ayak bileğindeki basıncın koldakine oranlanması ilkesine dayanır.

Temel Mantık

Sağlıklı bir kişide, ayak bileğinde ölçülen basınç koldakine eşit ya da ondan bir miktar yüksektir. Bunun nedeni, kanın bacağa doğru ilerlerken damar duvarlarından yansıyan basınç dalgalarının birikmesidir. Bacak atardamarlarında darlık geliştiğinde, kan bu engelden geçerken basınç kaybeder ve ayak bileğindeki değer düşer. Bu nedenle iki değerin oranı, bacak dolaşımının durumunu gösterir. Oran bire yakın ya da biraz üstündeyse dolaşım yeterli, belirgin biçimde düşükse tıkanıklık var demektir.

Oranın Yorumu

• Beklenen aralıkta: Bacak atardamarlarında anlamlı tıkanıklık bulunma olasılığı düşüktür.
• Sınırda değerler: Hafif tıkanıklık düşünülür; yürüyüş sonrası ölçüm yapılır.
• Düşük değerler: Tıkanıklık vardır; değer düştükçe tablo ağırlaşır.
• Çok düşük değerler: İleri tıkanıklık; dinlenme ağrısı ve yara gelişme tehlikesi vardır.
• Beklenenin üzerinde değerler: Damar duvarının kireçlenmiş ve sıkışmaz hale gelmiş olduğunu düşündürür; ölçüm güvenilir değildir.

Ölçümün Sağladığı Bilgiler

Bu sayı yalnız tanı koymakla kalmaz; birkaç işe daha yarar. İzlemde kullanılır; zaman içindeki değişim, hastalığın ilerleyip ilerlemediğini gösterir. Girişim sonrası yinelendiğinde, işlemin başarılı olup olmadığını nesnel biçimde ortaya koyar. Ayrıca bu değerin düşük olması, yalnız bacakla ilgili değil, kalp ve beyin damarları açısından da genel bir risk göstergesidir; bu nedenle tedavinin güçlendirilmesini gerektirir. Ayakta yara bulunan kişilerde, yaranın iyileşme olasılığı hakkında bilgi verir.

Doppler ile Farkı

Bu ölçüm bir doppler cihazı kullanır; ancak doppler ultrason incelemesiyle aynı şey değildir. Burada kullanılan küçük el cihazı yalnız nabzın sesini duyurur; görüntü vermez. Ölçüm, tek bir sayı üretir ve tıkanıklığın ağırlığını gösterir; ancak nerede olduğunu söylemez. Doppler ultrason incelemesinde ise damar görüntülenir, plaklar değerlendirilir ve darlığın yeri belirlenir; ayrıntılar arteryel doppler ultrason sayfasındadır. İki yöntem çoğu kez aynı seansta birlikte uygulanır.

Hangi Şikâyetlerde ve Kimlerde Bu Ölçüm İstenir?

Ölçüm, hem yakınması olanlarda hem risk taşıyan kişilerde istenir.

Yakınması Olanlarda

• Yürürken ortaya çıkan ve dinlenince geçen bacak ağrısı
• Dinlenirken süren bacak ağrısı
• Ayakta iyileşmeyen yara ve doku kaybı
• Ayak nabızlarının alınamaması ya da zayıf alınması
• Ayakta soğukluk ve renk değişikliği
• Bacakta kıl kaybı ve tırnaklarda kalınlaşma

Yakınması Olmayan Risk Gruplarında

• Şeker hastalığı olanlar; bu kişilerde tıkanıklık yakınma vermeden ilerleyebilir
• Uzun süre sigara içmiş ya da içmekte olanlar
• Bilinen kalp damar hastalığı ya da boyun damarı darlığı bulunanlar
• Böbrek yetmezliği ve diyaliz hastaları
• Kan yağları yüksek olanlar
• İleri yaş grubundaki kişiler
• Ameliyat öncesi değerlendirme
• Bası tedavisi planlanan kişiler; bası uygulanabilmesinin ön koşuludur

Bası Tedavisi Öncesinde

Toplardamar hastalıklarında ve lenf şişliğinde uygulanan bası tedavisi, bacağa dışarıdan basınç uygular; bu, atardamar dolaşımı yetersizse dokuya giden kanı büsbütün kesebilir. Bu nedenle bası çorabı ya da bandaj önerilen her kişide, öncesinde bu ölçüm yapılır. Değer belirli bir düzeyin altındaysa bası uygulanmaz ya da düşük düzeyde uygulanır. Bu kural, en sık atlanan ve en ciddi sonuçlara yol açan noktalardan biridir. Ayrıntılar kompresyon tedavisi sayfasındadır.

Ayak Bileği-Kol İndeksi Ölçümü Öncesinde Hazırlık Gerekir mi?

Hazırlık basittir; ancak ölçümün doğruluğu bu basit kurallara bağlıdır.

Öncesinde

• Aç kalmak gerekmez; ilaçlar olağan biçimde alınır.
• Ölçümden önceki saatlerde sigara içilmez.
• Kahve, çay ve enerji içeceği alınmaz.
• Ölçümden önce ağır egzersiz yapılmaz.
• Oda ılık olmalıdır; bacaklar üşütülmez.
• Ölçümden önce sırtüstü yatar durumda belirli bir süre dinlenilir.
• Kolay çıkarılabilen giysi tercih edilir; kol ve bacak serbest bırakılabilmelidir.
• Bası çorabı kullanılıyorsa çıkarılır.

Dinlenme Neden Gerekli?

Kan basıncı, kişinin o andaki durumuna göre sürekli değişir. Yürüyerek gelmek, merdiven çıkmak, heyecanlanmak ve ağrı, basıncı geçici olarak yükseltir; bu, ölçümü bozar. Ayrıca yatar duruma geçildiğinde bacak ve kol arasındaki yükseklik farkı ortadan kalkar; bu, doğru karşılaştırma için zorunludur. Bu nedenle ölçümden önce sırtüstü, yastıksız ya da tek yastıkla, sessiz bir ortamda belirli bir süre dinlenilmesi istenir. Bu süre kısaltıldığında değerler yanıltıcı çıkar.

Sigara ve Soğuk

Sigara, atardamarların kasılmasına yol açar ve bu etki saatlerce sürer; ölçülen basınçlar düşük çıkar ve gerçekte olmayan bir tıkanıklık izlenimi yaratır. Aynı biçimde soğuk da damarların kasılmasına neden olur; bacaklar üşümüşse ayak bileği basıncı düşük ölçülür. Bu nedenle ölçümden önceki saatlerde sigara içilmemesi ve odanın ılık olması istenir. Soğuk bir günde gelmişseniz, ölçümden önce bir süre ısınmanız uygun olur. Bu kurallara uyulmadığında ölçüm yinelenmelidir.

Ölçüm Nasıl Yapılır ve Ne Kadar Sürer?

Ölçüm birkaç dakikada tamamlanır; dinlenme süresiyle birlikte toplam süre çeyrek saat dolayındadır.

Ölçüm Adımları

• Kişi sırtüstü yatırılır ve belirli bir süre dinlendirilir.
• Her iki kola sırayla tansiyon kolluğu takılır; dirsek içindeki atardamarın sesi el cihazıyla dinlenerek basınç ölçülür.
• İki koldan ölçülen değerlerden yüksek olanı kaydedilir.
• Her iki ayak bileğine sırayla kolluk takılır.
• Ayak sırtındaki ve iç ayak bileğindeki atardamarların sesleri ayrı ayrı dinlenerek basınçlar ölçülür.
• Her bacak için bu iki değerden yüksek olanı alınır.
• Ayak bileği basıncı, kol basıncına bölünerek her bacak için ayrı oran hesaplanır.
• Gerekirse yürüyüş sonrası ölçüm yinelenir.

Ne Hissedilir?

Ölçüm ağrı vermez. Kolluk şişerken kolda ve ayak bileğinde birkaç saniye süren bir sıkışma hissedilir; bu, olağan tansiyon ölçümündekine benzer. El cihazının ucuna jel sürülür; jelin teması serin hissedilir. Cihazdan nabız sesi duyulur. Ayak bileğinde yara varsa kolluk o bölgeye takılmaz; bu durumda bölge steril bir örtüyle korunur ya da ölçüm baldırdan yapılır. Ağrı ya da rahatsızlık duyarsanız söylemeniz gerekir.

Yürüyüş Sonrası Ölçüm

Dinlenme değerleri normal ya da sınırda bulunan kişilerde, yakınmalar eforla ortaya çıkıyorsa ölçüm yürüyüş sonrası yinelenir. Kişi koşu bandında belirli bir süre yürütülür ya da ayak parmak ucunda belirli sayıda yükselme yaptırılır; ardından ayak bileği basıncı hemen yeniden ölçülür. Sağlıklı kişilerde bu değer değişmez ya da artar. Darlığı bulunan kişilerde ise belirgin biçimde düşer ve eski düzeyine dönmesi zaman alır. Bu düşüşün derecesi ve toparlanma süresi, darlığın işlevsel önemini gösterir.

Ölçümün Yinelenmesi

Bu ölçüm tek seferlik bir tetkik değildir; belirli aralıklarla yinelenir. İzlem sıklığı, ilk değerin düzeyine ve yakınmaların seyrine göre belirlenir. Değer normal ve risk etkeni bulunan kişilerde daha seyrek, sınırda ya da düşük bulunan kişilerde daha sık ölçüm yapılır. Yürüme mesafesi kısalırsa, ayakta yeni bir yara belirirse ya da ayak rengi değişirse takvim beklenmeden başvurulmalıdır. Girişim yapılan kişilerde ölçüm, işlemden sonraki erken dönemde ve ardından planlanan kontrollerde yinelenir; değerdeki düşüş, yeniden daralmanın ilk işareti olabilir. Karşılaştırmanın anlamlı olması için ölçümlerin aynı koşullarda, aynı teknikle ve tercihen aynı ekip tarafından yapılması gerekir; önceki raporlarınızı yanınızda getirmeniz bu karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Manşetin Önemi

Kolluğun ölçüsü ve sarılma biçimi sonucu doğrudan etkiler. Dar bir kolluk, damarı sıkıştırmak için daha yüksek basınç gerektirir ve değeri olduğundan yüksek gösterir; geniş bir kolluk ise düşük gösterir. Bu nedenle kolluk, ölçülen uzvun çevresine uygun boyda seçilir. Ayak bileğinde kolluk, iç ayak bileği çıkıntısının hemen üzerine, kıvrılmadan ve fazla sıkmadan sarılır. Bacağın çok ince ya da çok kalın olduğu durumlarda uygun boy kolluk kullanılması gerekir.

Ayak Bileği-Kol İndeksi Sonucu Bacaktaki Dolaşım Kısıtlılığının Derecesi Hakkında Ne Söyler?

Sonuç tıkanıklığın ağırlığını gösterir; ancak yerini ve yaygınlığını göstermez.

Raporda Yer Alanlar

• Her iki kolda ölçülen basınçlar
• Her bacakta, iki ayrı damardan ölçülen ayak bileği basınçları
• Her bacak için hesaplanan oran
• Değerlerin hangi sınıfa girdiği
• Yürüyüş sonrası ölçüm yapıldıysa sonuçları
• Ölçümü kısıtlayan etkenler
• Gerekirse parmak basıncı ölçümü ve oranı

Yüksek Değerlerin Anlamı

Değerin beklenenin üzerinde çıkması iyi bir işaret değildir; aksine ciddi bir uyarıdır. Bu durum, damar duvarının kireçlenerek sertleştiğini ve kolluk şişirildiğinde sıkışmadığını gösterir. Damar sıkışmadığı için ölçülen basınç yapay olarak yüksek çıkar ve altındaki tıkanıklık gizlenir. Bu tablo en sık şeker hastalarında, böbrek yetmezliği bulunanlarda ve ileri yaşta görülür. Bu durumda ölçüm güvenilir değildir ve parmak basıncı ölçülür; ayrıntılar parmak basıncı ve parmak kol indeksi sayfasındadır.

Ölçümün Sınırları

• Tıkanıklığın yerini göstermez; yalnız ağırlığını bildirir.
• Ağır kireçlenmede yanıltıcı olarak yüksek çıkar.
• Her iki kolda da darlık varsa karşılaştırma bozulur.
• Dinlenmede normal çıkıp eforla bozulan tablolar atlanabilir.
• Ayak bileğinde yara ya da ödem varsa ölçüm güçleşir.
• Ölçüm tekniğine ve dinlenme süresine bağımlıdır.

Sonucu Etkileyen Diğer Etkenler

Birkaç etken daha sonucu değiştirebilir. Bacakta belirgin ödem varsa kolluk doğru sarılamaz ve değerler güvenilmez olur. Kalp yetmezliği bulunan kişilerde genel kan basıncı düşük seyredebilir; bu, ayak bileği değerlerini de düşürür. Kalp ritminin düzensiz olduğu durumlarda atımlar arasında basınç değişir ve ölçüm birkaç kez yinelenerek ortalaması alınır. Çok düşük tansiyonla gelen kişilerde ölçüm ertelenebilir. Bacakta yeni geçirilmiş bir ameliyat, kırık ya da alçı varsa kolluk uygulanamaz. Tüm bu durumlar raporda belirtilir; çünkü sonucun nasıl yorumlanacağını doğrudan etkiler.

Sonuca Göre Sonraki Adım

Değer normal ve yakınma yoksa, risk etkenlerinin denetimi ve belirli aralıklarla izlem sürdürülür. Değer sınırda ya da yakınma varsa yürüyüş sonrası ölçüm yapılır. Değer düşük bulunursa doppler ultrason ile darlığın yeri araştırılır; girişim planlanacaksa tomografiyle damar filmi eklenir. Değer beklenenin üzerinde çıkarsa parmak basıncı ölçülür. Her durumda ilaç tedavisi ve yaşam düzeni önerileri gözden geçirilir; ayrıntılar damar tıkanıklığında ilaç tedavisi sayfasındadır.

Tedavi Planına Etkisi

Bu sayı, tedavi planını birkaç yönden etkiler. Düşük bulunması, kan yağlarını düşüren tedavinin ve pıhtı önleyici ilacın başlatılmasını ya da güçlendirilmesini gerektirir; bu, yalnız bacak için değil, kalp ve beyin damarları için de korumadır. Ayakta yara bulunan kişilerde, değerin belirli bir düzeyin altında olması yaranın kendiliğinden iyileşmeyeceğini gösterir ve damarın açılmasını gerektirir. Bası tedavisi planlanıyorsa, uygulanıp uygulanamayacağına bu değere göre karar verilir. Girişim sonrası yinelendiğinde ise işlemin sonucunu nesnel olarak ortaya koyar.