Parmak Basıncı ve Parmak-Kol İndeksi (TBI)

Parmak basıncı ölçümü, ayak ya da el parmağına takılan çok küçük bir kolluk ve parmak ucuna yerleştirilen bir alıcı yardımıyla, parmak düzeyindeki kan basıncının ölçülmesidir. Bu değerin kol basıncına oranlanmasıyla parmak-kol indeksi elde edilir. Ölçüm ışın içermez, madde verilmez ve birkaç dakikada tamamlanır. En önemli özelliği, ayak bileği ölçümünün yanıltıcı olduğu durumlarda güvenilir bilgi vermesidir.

Parmak Basıncı ve Parmak-Kol İndeksi Nedir, Hangi Damar Bölgesini Değerlendirir?

Ölçüm, dolaşımın en uç noktasındaki damar yatağını değerlendirir.

Temel Mantık

Kan, kalpten çıktıktan sonra giderek incelen damarlardan geçerek parmak ucuna ulaşır. Parmak düzeyinde ölçülen basınç, bu yolculuğun tümünün sonucudur; hem büyük atardamarlardaki tıkanıklıkları hem de en uç bölgedeki küçük damarların durumunu yansıtır. Bu değer kol basıncına oranlandığında, dolaşımın uç bölgeye ne oranda ulaşabildiği ortaya çıkar. Sağlıklı kişilerde parmak basıncı, kol basıncından bir miktar düşüktür; çünkü damarlar incelmiştir. Bu düşüşün belirli bir sınırı aşması, uç dolaşımın yetersiz olduğunu gösterir.

Ayak Bileği Ölçümünden Farkı

İki ölçüm arasındaki en önemli fark, damar duvarının yapısıyla ilgilidir. Ayak bileği düzeyindeki atardamarlar, uzun süren şeker hastalığı ve böbrek yetmezliğinde duvarlarında kireçlenme geliştirir; sertleşen bu damarlar kolluk şişirildiğinde sıkışmaz ve ölçülen değer yapay olarak yüksek çıkar. Parmak damarları ise bu kireçlenmeden çok daha az etkilenir ve kolluk basıncıyla kapanabilir. Bu nedenle ayak bileği ölçümünün güvenilir olmadığı durumlarda parmak ölçümü tercih edilir; ayrıntılar ayak bileği-kol indeksi sayfasındadır.

Uç Dolaşım Hakkında Verdiği Bilgi

• Parmak düzeyine ulaşan gerçek basıncı gösterir.
• Küçük damar hastalığını ortaya koyar; büyük damarlar açık olsa bile düşük çıkabilir.
• Ayaktaki yaranın iyileşme olasılığı hakkında öngörü verir.
• Parmak düzeyinde doku kaybı tehlikesini gösterir.
• Girişim sonrası uç dolaşımın düzelip düzelmediğini nesnel biçimde ortaya koyar.
• El parmaklarında damar kasılması ataklarının değerlendirilmesinde kullanılır.

Hangi Hastalarda Ayak Bileği Ölçümü Yerine Parmak Ölçümü İstenir?

Ölçüm, ayak bileği değerinin güvenilir olmadığı ve uç dolaşımın ayrıntılı değerlendirilmesi gereken kişilerde istenir.

Başlıca Gruplar

• Uzun süredir şeker hastalığı bulunanlar
• Böbrek yetmezliği olan ve diyalize giren kişiler
• Ayak bileği ölçümü beklenenin üzerinde çıkan herkes
• Ayakta iyileşmeyen yarası bulunanlar
• Parmaklarında renk değişikliği ve morarma olanlar
• Parmak ya da ayak düzeyinde girişim planlanan kişiler
• El parmaklarında soğukla ortaya çıkan renk değişikliği atakları yaşayanlar
• Ayak bileğinde yara, ödem ya da alçı nedeniyle kolluk takılamayan kişiler

Yara İyileşmesi Değerlendirmesinde

Ayakta yara bulunan kişilerde en önemli soru, yaranın kendi başına iyileşip iyileşemeyeceğidir. Bu sorunun yanıtı, yaraya ulaşan kan miktarına bağlıdır. Ayak bileği değeri kireçlenme nedeniyle yanıltıcı olabileceğinden, parmak basıncı daha güvenilir bir öngörü sağlar. Değer belirli bir düzeyin altındaysa yara kendiliğinden kapanmaz ve damarın açılması gerekir. Değer yeterliyse yara bakımı sürdürülür. Bu değerlendirme, gereksiz girişimden kaçınmayı da sağlar.

Küçük Damar Hastalığında

Bazı kişilerde büyük atardamarlar açıktır; buna karşın parmak düzeyindeki küçük damarlar tıkalıdır. Bu tablo en sık şeker hastalarında ve böbrek yetmezliği bulunanlarda görülür. Bu kişilerde ayak bileği ölçümü ve doppler incelemesi normal bulunabilir; buna karşın parmakta yara vardır ve iyileşmemektedir. Parmak basıncı ölçümü, bu durumu ortaya çıkaran tek yöntemdir. Ayrıca bağ dokusu hastalıklarında ve damar iltihabı tablolarında da uç damarlar etkilenir; bu kişilerde de ölçüm değerlidir.

Parmak Basıncı Ölçümü Öncesinde Hazırlık Gerekir mi?

Hazırlık basittir; ancak ölçümün doğruluğu bu kurallara sıkı biçimde bağlıdır.

Öncesinde

• Aç kalmak gerekmez; ilaçlar olağan biçimde alınır.
• Ölçümden önceki saatlerde sigara içilmez.
• Kahve, çay ve enerji içeceği alınmaz.
• Oda ılık olmalı, hava akımı bulunmamalıdır.
• Ölçümden önce sırtüstü yatar durumda belirli bir süre dinlenilir.
• Parmaklardaki oje ve yapay tırnak çıkarılır.
• Yüzük ve parmağı sıkan takılar çıkarılır.
• Kalın çorap ve dar ayakkabı ölçümden önce çıkarılır.

Isınmanın Önemi

Parmak damarları çok incedir ve soğuğa karşı çok duyarlıdır; soğukta hemen kasılırlar. Kasılmış damarlarda ölçülen basınç gerçek değerin çok altında çıkar ve olmayan bir tıkanıklık izlenimi yaratır. Bu nedenle ölçümden önce parmakların ısınması beklenir. Dışarıdan soğuk havada gelmişseniz, ılık bir odada bir süre oturmanız istenir. Gerektiğinde ayak ılık bir örtüyle sarılır ya da parmak ılık bir ortamda bekletilerek ısıtılır. Bu işlem, ölçümün en önemli hazırlık adımıdır ve atlanmamalıdır.

Oje ve Tırnak

Parmak ucuna yerleştirilen alıcı, tırnak ya da parmak ucundan geçen ışığı okuyarak çalışır. Oje, yapay tırnak ve koyu renkli tırnak cilası bu ışığın geçişini engeller ve ölçüm yapılamaz. Bu nedenle ölçüm öncesinde tırnaklardaki tüm ürünlerin çıkarılması gerekir. Kalınlaşmış ya da mantar bulunan tırnaklar da ışığın geçişini güçleştirir; bu durumda alıcı tırnak yerine parmak ucunun yanına ya da alt yüzüne yerleştirilir. Tırnak sorunları ölçümü olanaksız kılmaz; yalnız yerleşimin uyarlanmasını gerektirir.

Parmak Basıncı Nasıl Ölçülür ve Ölçüm Ne Kadar Sürer?

Ölçüm birkaç dakikada tamamlanır; dinlenme ve ısınma süresiyle birlikte toplam süre çeyrek saati aşabilir.

Ölçüm Adımları

• Kişi sırtüstü yatırılır, ılık ortamda belirli bir süre dinlendirilir.
• Her iki koldan basınç ölçülür; yüksek olan değer kaydedilir.
• Genellikle ayak başparmağı seçilir; bu parmakta yara varsa yanındaki parmak kullanılır.
• Parmağın köküne çok küçük bir kolluk sarılır.
• Parmak ucuna, akımı algılayan alıcı yerleştirilir.
• Kolluk şişirilerek akım durdurulur; ardından yavaşça indirilir.
• Akımın yeniden başladığı basınç, parmak basıncı olarak kaydedilir.
• Bu değer kol basıncına bölünerek oran hesaplanır.
• Aynı işlem diğer ayakta da yinelenir.

Ne Hissedilir?

Ölçüm rahatsızlık vermez. Kolluk şişerken parmakta birkaç saniye süren bir sıkışma hissedilir; bu his kısa sürer ve kolluk indirildiğinde hemen geçer. Parmak ucundaki alıcı yalnız temas eder, iğne ya da kesi yoktur. Parmağınızda yara ya da ileri dolaşım bozukluğu varsa sıkışma hissi daha belirgin olabilir; bu durumda söylemeniz gerekir, kolluk hemen indirilir. Ölçüm sırasında parmağınızı hareket ettirmemeniz istenir; hareket alıcının okumasını bozar ve ölçümün yinelenmesini gerektirir.

Ölçümün Yinelenmesi

Ölçüm çoğu kez birden fazla kez yapılır ve en tutarlı değerler alınır. Bunun nedeni, parmak damarlarının küçük uyaranlara bile tepki vermesi ve değerlerin birbirini tutmayabilmesidir. İlk ölçüm sırasında parmak yeterince ısınmamış olabilir; bu durumda ikinci ölçüm daha yüksek çıkar. Değerler arasında belirgin fark varsa ısınma süresi uzatılır ve ölçüm yinelenir. Ayrıca kişinin gergin olması da damar kasılmasına yol açar; bu nedenle sakin bir ortam sağlanır. Raporda, kaç ölçüm yapıldığı ve hangi değerin esas alındığı belirtilir.

Ölçüm Yapılamayan Durumlar

Bazı durumlarda parmak ölçümü uygulanamaz ya da güvenilir olmaz. Tüm parmaklarda yara, morarma ya da doku kaybı bulunması en sık nedendir; kolluk sarılacak sağlam bir yüzey kalmamıştır. Parmakların önceden alınmış olması da ölçümü olanaksız kılar. İleri şişlik, parmak damarlarının doğru sıkıştırılmasını engeller. Ağır soğuma ataklarının sürdüğü dönemde yapılan ölçüm gerçek değeri yansıtmaz. Parmak ucunda kalın nasır bulunması, alıcının okumasını güçleştirir. Bu durumlarda uç dolaşımın değerlendirilmesi için başka yöntemlere başvurulur ve rapora bu kısıtlama yazılır.

Sonuç Neyi Gösterir, Yara İyileşme Şansı İçin Tek Başına Karar Verdirir mi?

Sonuç uç dolaşımın durumunu gösterir; ancak tek başına karar verdirmez.

Raporda Yer Alanlar

• Kol basınçları ve esas alınan değer
• Her iki ayakta ölçülen parmak basınçları
• Hangi parmaktan ölçüm yapıldığı
• Hesaplanan parmak-kol oranları
• Ölçüm sırasındaki oda sıcaklığı ve ısınma uygulanıp uygulanmadığı
• Ölçümü kısıtlayan etkenler
• Varsa aynı seansta yapılan ayak bileği ölçümü sonuçları

Değerlerin Yorumu

Parmak basıncı belirli bir düzeyin üzerindeyse uç dolaşım yeterli kabul edilir ve yaranın uygun bakımla iyileşmesi beklenir. Değer bu düzeyin altına indikçe iyileşme olasılığı azalır; çok düşük değerlerde yaranın kendiliğinden kapanmayacağı ve doku kaybı gelişebileceği öngörülür. Parmak-kol oranı da benzer biçimde yorumlanır; oran düştükçe tıkanıklık ağırlaşır. Buna karşılık bu değerler kesin sınırlar değildir; aynı değere sahip iki kişide iyileşme farklı seyredebilir. Bu nedenle sonuç, bir olasılık göstergesi olarak değerlendirilir.

Tek Başına Yeterli Olmama Nedeni

Yara iyileşmesi yalnız kan akımına bağlı değildir. Yaranın derinliği, kemiğe ulaşıp ulaşmadığı, iltihap bulunup bulunmadığı, kan şekerinin denetim altında olup olmadığı, beslenme durumu, sigara kullanımı ve yaraya binen basıncın azaltılıp azaltılmadığı da sonucu belirler. Ayrıca ölçümün kendisi de teknik etkenlere duyarlıdır. Bu nedenle karar; ölçüm, doppler incelemesi, yaranın muayenesi ve kan tetkikleri birlikte değerlendirilerek verilir. Ayrıntılar diyabetik ayak değerlendirmesi sayfasındadır.

Uç Dolaşımın Diğer Değerlendirme Yolları

Parmak basıncı dışında uç dolaşımı gösteren başka yöntemler de vardır. Deri altındaki oksijen düzeyinin ölçülmesi, dokuya ulaşan oksijen miktarını doğrudan gösterir ve yara iyileşmesi öngörüsünde kullanılır. Doppler cihazıyla alınan akım dalgasının biçimi değerlendirilir; dalganın düzleşmesi darlık göstergesidir. Ayrıca parmak ucunda kılcal damarların yeniden dolma süresine bakılır; bu, muayene sırasında yapılan basit bir değerlendirmedir. Bu yöntemler birbirinin yerine geçmez; hangisinin kullanılacağı, cihaz olanaklarına ve kişinin durumuna göre belirlenir. Çoğu kez birkaçı birlikte uygulanır ve sonuçlar bir arada yorumlanır.

Sonuca Göre Sonraki Adım

Değer yeterli bulunursa yara bakımı ve basınç azaltma önlemleri sürdürülür, risk etkenleri denetim altına alınır. Değer sınırda ise yara belirli aralıklarla izlenir; beklenen sürede küçülme olmazsa damar değerlendirmesi yinelenir. Değer düşük bulunursa doppler ultrason ile darlığın yeri araştırılır ve girişim planlanacaksa tomografiyle damar filmi eklenir. Böbrek işlevleri uygun değilse başka görüntüleme yöntemleri seçilir. Her durumda kan yağlarını düşüren tedavi ve pıhtı önleyici ilaç gözden geçirilir; sigara bırakılır. Ayrıntılar bacak damarı tıkanıklığı sayfasındadır.

Doppler İncelemesiyle Birlikte Değerlendirme

Parmak basıncı, doppler ultrason incelemesiyle birlikte değerlendirildiğinde çok daha anlamlı olur. Doppler, darlığın hangi damarda ve hangi düzeyde olduğunu gösterir; parmak basıncı ise bu darlığın uç dolaşıma ne ölçüde yansıdığını ortaya koyar. İki bilgi birlikte ele alındığında, girişimin hangi damara yapılacağı ve yapılmasının gerçekten katkı sağlayıp sağlamayacağı öngörülebilir. Doppler normal bulunmasına karşın parmak basıncı düşükse, sorunun küçük damarlarda olduğu anlaşılır; bu tabloda girişim beklenen yararı sağlamaz ve tedavi başka yönde planlanır. Ayrıntılar arteryel doppler ultrason sayfasındadır.

Girişim Sonrası İzlem

Damarın açılması için işlem yapılan kişilerde ölçüm işlemden sonra yinelenir. Bu, işlemin uç dolaşıma gerçekten yansıyıp yansımadığını gösterir; bazen büyük damar açılmış olsa bile küçük damar hastalığı nedeniyle parmak basıncı yeterince yükselmez ve bu durumda yara iyileşmesi güçleşir. Değerdeki artış, girişimin işe yaradığının nesnel kanıtıdır ve yara bakımı planının sürdürülmesini destekler. İzleyen dönemde ölçüm belirli aralıklarla yinelenir; değerdeki düşüş yeniden daralmanın ilk işareti olabilir ve ileri inceleme gerektirir.