BNP ve NT-proBNP

BNP ve NT-proBNP, kalp kası gerildiğinde kalpten salgılanan maddelerdir. Kalp boşlukları içindeki basınç arttığında ve duvarlar gerildiğinde salgı artar; kandaki düzeyleri ölçülerek kalbin ne kadar yük altında olduğu anlaşılır. Bu iki madde aynı öncü molekülden köken alır ve birlikte kana geçer; laboratuvarlar bunlardan birini ölçer. Ölçüm basit bir kan alma işlemiyle yapılır.

BNP ve NT-proBNP Nedir, Kalbin Yük Altında Olduğunu Nasıl Gösterir?

Bu maddeler, kalp kasının gerilmesine verdiği yanıttır.

Salgılanma Mekanizması

Kalbin alt boşluklarının duvarında bulunan kas hücreleri, gerildiklerini algılayabilen yapılara sahiptir. Boşluk içindeki basınç arttığında ya da içine fazla kan dolduğunda duvar gerilir; bu gerilme hücreleri uyarır ve bir öncü molekül üretilir. Bu molekül kana geçerken ikiye ayrılır: etkin olan bölüm ve etkin olmayan bölüm. Etkin bölüm BNP, etkin olmayan bölüm NT-proBNP olarak adlandırılır. İkisi de kanda ölçülebilir ve ikisi de aynı gerilmeyi yansıtır.

Vücuttaki Görevi

• Böbreklerden tuz ve su atılmasını artırır.
• Damarların gevşemesini sağlar ve direnci azaltır.
• Kalbe dönen kan miktarını azaltarak yükü hafifletir.
• Sıvı tutulmasına yol açan hormon sistemlerini baskılar.
• Kalp kasında yeniden yapılanmayı sınırlamaya çalışır.
• Bu etkilerle kalbin kendini korumasına aracılık eder.

Kalbin Kendi Hormon Sistemi

Kalp yalnız bir pompa değildir; aynı zamanda hormon salgılayan bir organdır. Bu maddeler dışında, kalbin üst boşluklarından salgılanan ve benzer etki gösteren başka maddeler de vardır. Bu hormon ailesinin ortak amacı, vücuttaki sıvı ve tuz dengesini düzenlemek ve kalbin üzerindeki yükü hafifletmektir. Kalp yetmezliğinde bu sistem aşırı çalışır; ancak sıvı tutulmasına yol açan karşıt hormon sistemleri daha baskın olduğu için yeterli gelmez. Bu bilgi tedavide de kullanılır; kalp yetmezliğinde kullanılan bazı ilaçlar bu maddelerin parçalanmasını yavaşlatarak etkilerini uzatmayı amaçlar.

İki Ölçüm Arasındaki Fark

BNP etkin bir maddedir ve kanda kısa süre kalır; hızla parçalanır. NT-proBNP ise etkin değildir ve kanda daha uzun süre kalır; bu nedenle düzeyi daha yüksektir ve ölçümü daha kararlıdır. İki ölçümün sınır değerleri tümüyle farklıdır ve birbirine çevrilemez. Hangisinin bakıldığı raporda belirtilir; izlemde aynı ölçümün sürdürülmesi gerekir. Ayrıca NT-proBNP böbrek işlevlerinden daha çok etkilenir; bu, yorumda göz önünde bulundurulur.

Hangi Şikâyetlerde Bu Belirteçler İstenir?

Ölçüm, kalbin yük altında olduğundan kuşkulanılan her durumda istenir.

Yakınmalar

• Nefes darlığı, özellikle efor sırasında artan
• Gece yatarken ortaya çıkan ve oturunca geçen nefes darlığı
• Düz yatamamak, yüksek yastıkla uyuma gereksinimi
• Bacaklarda ve ayak bileklerinde şişlik
• Karında şişkinlik ve dolgunluk
• Çabuk yorulma ve halsizlik
• Gece sık idrara kalkma
• Açıklanamayan kilo artışı
• Kuru ve gece artan öksürük

Diğer Kullanım Alanları

• Kalp yetmezliği tanısının konması ve dışlanması
• Kalp yetmezliği tedavisinin izlenmesi
• Nefes darlığının kalp mi akciğer kaynaklı mı olduğunun ayırt edilmesi
• Kalp kapak hastalıklarında yükün değerlendirilmesi
• Akciğer damarına pıhtı atmasında sağ kalp zorlanmasının gösterilmesi
• Büyük ameliyat öncesi risk değerlendirmesi
• Akciğer atardamar basıncının yükseldiği durumlar

Dışlama Gücü

Bu ölçümün en güçlü yanı, hastalığı dışlamadaki başarısıdır. Değer belirli bir düzeyin altındaysa, kalp kaynaklı bir nefes darlığı olasılığı çok düşüktür ve başka nedenlere yönelinir. Bu, gereksiz tetkiklerden ve gereksiz tedaviden korur; ayrıca değerlendirmeyi hızlandırır. Değerin yüksek bulunması ise aynı ölçüde kesin bilgi vermez; çünkü birçok durum değeri yükseltir. Bu nedenle ölçüm, tanı koymaktan çok yön belirlemek için kullanılır. Yüksek bir değer, kalp ultrasonunun mutlaka yapılması gerektiğini gösterir; asıl tanı o incelemeyle konur.

Ayırıcı Tanıdaki Yeri

Nefes darlığıyla başvuran bir kişide en zor sorulardan biri, sorunun kalpten mi akciğerden mi kaynaklandığıdır. Muayene bulguları ve akciğer filmi her zaman ayırt edici olmaz; özellikle her iki hastalığı birlikte taşıyan kişilerde tablo karışır. Bu ölçüm, kalbin yük altında olup olmadığını gösterdiği için bu ayrımda yol gösterir. Değerin düşük olması kalp kaynağını büyük ölçüde dışlar; ayrıntılar kalp yetmezliği sayfasındadır.

Örnek Verilmeden Önce İdrar Söktürücü Kullanımının Sorulması Neden Önemlidir?

Kullanılan ilaçlar sonucu doğrudan etkiler; bu nedenle mutlaka sorgulanır.

İdrar Söktürücülerin Etkisi

İdrar söktürücü ilaçlar, vücuttaki fazla sıvının böbrekler yoluyla atılmasını sağlar. Sıvı azaldıkça kalp boşluklarına dönen kan miktarı azalır, basınç düşer ve duvar gerilmesi hafifler; bunun sonucunda salgı azalır ve ölçülen değer düşer. Bu düşüş, tedavinin işe yaradığını gösterir. Buna karşılık ilk tanı aşamasında bu durum yanıltıcı olabilir; ilaç kullanan bir kişide değer beklenenden düşük çıkabilir ve tablo hafif görünebilir.

Sorgulanması Gereken Diğer İlaçlar

• Kalp yetmezliğinde kullanılan tansiyon düşürücü gruplar
• Kalp hızını yavaşlatan ilaçlar
• Sıvı tutulmasını azaltan hormon karşıtı ilaçlar
• Kalp yetmezliğinde kullanılan ve bu maddenin parçalanmasını yavaşlatan yeni ilaç grupları
• Şeker hastalığında kullanılan ve idrarla şeker attıran ilaçlar
• Ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar
• Kortizon içeren ilaçlar

Diğer Hazırlık Kuralları

Ölçüm için aç kalmak gerekmez ve günün herhangi bir saatinde bakılabilir. Özel bir hazırlık istenmez. Ölçümden önce ağır egzersiz yapılmaması önerilir; yoğun efor değeri geçici olarak yükseltebilir. Acil başvuruda hiçbir hazırlık beklenmez, kan hemen alınır. Kan kol toplardamarından alınır ve işlem birkaç dakika sürer. İzlem amaçlı ölçümlerde, örneğin her zaman benzer koşullarda ve benzer saatte alınması karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Bu Belirteçler İçin Alınan Kan Nasıl Çalışılır, Acil Başvuruda Sonuç Neden Öncelikli Verilir?

Ölçüm laboratuvar cihazında yapılır; acil durumda öncelikli çalışılır.

Örneğin İşlenmesi

• Kan, kol toplardamarından uygun tüpe alınır.
• BNP ölçümü için özel tüp kullanılması gerekir; bu madde kararsızdır.
• NT-proBNP ölçümü daha kararlıdır ve tüp seçiminde esneklik vardır.
• Örnek bekletilmeden laboratuvara gönderilir.
• Cihazda antikor temelli bir yöntemle ölçülür.
• Sonuç kısa sürede bildirilir.

Kan Alma İşlemi

Kan, kolun iç yüzündeki bir toplardamardan alınır. Bölge temizlenir, turnike bağlanır ve damar belirginleştirilir; iğne girişi sırasında kısa süren bir batma hissedilir. İşlem birkaç dakikada tamamlanır. Kan alındıktan sonra bölgeye pamuk bastırılır ve birkaç dakika basınç uygulanması istenir. Kan sulandırıcı kullanıyorsanız bu süreyi uzatmanız gerekir. Aynı seansta böbrek işlevleri, kan sayımı, kan tuzları ve tiroit değerleri de çalışılabilir; bu ölçümler sonucun doğru yorumlanması için gereklidir ve ek kan alınmasını gereksiz kılar. Bu nedenle birden fazla tüp doldurulması olağandır.

Ölçümü Bozabilecek Teknik Etkenler

Örneğin uygun tüpe alınması önemlidir; özellikle etkin bölümün ölçüldüğü yöntemde madde kararsızdır ve yanlış tüpte hızla parçalanır. Örneğin uzun süre bekletilmesi de değerin düşük çıkmasına yol açar. Kanın kötü alınması ve alyuvarların parçalanması bazı yöntemlerde sonucu etkiler. Ender olarak, kanda bulunan bazı antikorlar ölçüm yöntemine karışarak yanlış sonuç verebilir; sonuç tabloya hiç uymuyorsa bu olasılık akla gelir ve örnek yinelenir. Laboratuvar, örnekle ilgili bir sorun saptarsa rapora yazar ve gerekirse yeni örnek ister.

Acil Başvuruda Önceliğin Nedeni

Nefes darlığıyla gelen bir kişide tedavi, sorunun kaynağına göre tümüyle değişir. Kalp kaynaklı bir tabloda sıvı azaltıcı tedavi ve kalp yükünü hafifleten ilaçlar gerekir; akciğer kaynaklı bir tabloda ise solunum yolu açıcı ilaçlar ve farklı bir yaklaşım gerekir. Yanlış yönde başlanan tedavi kişiye zarar verebilir. Bu nedenle ayrımın hızla yapılması gerekir ve sonuç öncelikli olarak çalışılır. Ölçüm, akciğer filmi ve muayene bulgularıyla birlikte değerlendirilir.

Ölçümün İzlemdeki Yeri

Ölçüm yalnız tanı aşamasında değil, izlemde de kullanılır. Tedavi başlandıktan sonra değerin düşmesi, sıvı yükünün azaldığını ve tedavinin işe yaradığını gösterir. Değerin yeniden yükselmesi ise tablonun ağırlaştığını düşündürür ve çoğu kez yakınmalar belirginleşmeden önce ortaya çıkar; bu, erken müdahale fırsatı verir. Bu nedenle kalp yetmezliği izleminde belirli aralıklarla ölçüm yapılır. İzlemin anlamlı olması için ölçümlerin aynı laboratuvarda, aynı yöntemle ve benzer koşullarda yapılması gerekir. Kendi değerlerinizi bir liste halinde tutmanız, değişimin görülmesini kolaylaştırır.

Yorumda Dikkat Edilenler

Sonuç yorumlanırken kişinin yaşı, cinsiyeti, vücut ağırlığı, böbrek işlevleri ve kalp ritmi göz önünde bulundurulur. Bu etkenlerin her biri değeri değiştirir. Ayrıca hangi ölçümün yapıldığı ve laboratuvarın bildirdiği sınır değerler önemlidir. Tek bir sayıya bakılarak karar verilmez; değer, önceki sonuçlarla ve klinik tabloyla birlikte ele alınır. Bu nedenle eski raporlarınızı saklamanız ve kontrollerinize getirmeniz istenir.

Değerin Yüksekliği Kalbin Hangi Boşluklarının Basınç Altında Olduğunu Anlatır mı?

Değer yükü gösterir; ancak hangi boşluğun zorlandığını tek başına söylemez.

Ölçümün Gösterdiği

• Kalbin alt boşluklarının duvarında gerilme bulunduğunu gösterir.
• Gerilmenin derecesi hakkında kaba bir fikir verir.
• Değer yükseldikçe yük ağırlaşır.
• Zaman içindeki değişim, tablonun düzelip düzelmediğini gösterir.
• Hangi boşluğun zorlandığını ayırt etmez.
• Nedeni de göstermez.

Sol ve Sağ Kalp Ayrımı

Salgı ağırlıklı olarak kalbin sol alt boşluğundan gelir; ancak sağ alt boşluk da gerildiğinde salgı yapar. Bu nedenle değer, akciğer damarına pıhtı atmasında, akciğer atardamar basıncının yükseldiği durumlarda ve ağır akciğer hastalıklarında da yükselir; bu tablolarda zorlanan sağ kalptir. Ayrımın yapılabilmesi için kalp ultrasonu gerekir; bu inceleme hangi boşluğun genişlediğini, duvarların kalınlığını ve kapakların durumunu gösterir. Ayrıntılar ekokardiyografi sayfasındadır.

Değeri Etkileyen Durumlar

• İleri yaşta değerler yükselme eğilimindedir.
• Kadınlarda değerler biraz daha yüksek seyreder.
• Böbrek işlevleri azaldıkça değer yükselir.
• Fazla kilolu kişilerde değer beklenenden düşük çıkar.
• Kalp ritminin düzensiz olması değeri yükseltir.
• Ağır enfeksiyon ve kansızlık değeri yükseltebilir.
• Tiroit bezinin aşırı çalışması değeri yükseltir.

Değeri Düşüren Durumlar

Bazı durumlarda değer, kalp yükü bulunmasına karşın beklenenden düşük çıkar ve bu, tanının atlanmasına yol açabilir. En önemlisi fazla kiloluluktur; yağ dokusunun bu maddeleri daha hızlı uzaklaştırdığı düşünülmektedir. İdrar söktürücü kullanımı da değeri düşürür; bu nedenle ilk tanıda ilaç kullanımı sorgulanır. Ani gelişen ve çok kısa süre önce başlayan tablolarda salgı henüz artmamış olabilir. Kalbin üst boşluklarındaki basıncın aniden yükseldiği bazı kapak sorunlarında da değer beklenenden düşük kalabilir. Bu nedenle yakınmalar ve muayene bulguları ağır basıyorsa düşük bir değer tabloyu dışlamaz.

Sonuca Göre Sonraki Adım

Değer düşükse kalp kaynaklı bir nefes darlığı büyük ölçüde dışlanır ve akciğer, kansızlık, tiroit gibi başka nedenler araştırılır. Değer yüksekse kalp ultrasonu yapılır; bu inceleme tanının merkezindedir. Ultrason bulgularına göre kalp filmi, kan tetkikleri ve gerektiğinde ileri görüntüleme eklenir. Nedene yönelik araştırma sürdürülür; damar tıkanıklığı, kapak hastalığı, ritim bozukluğu ve yüksek tansiyon değerlendirilir. Tedavi başlandıktan sonra ölçüm belirli aralıklarla yinelenir ve yanıt izlenir; ayrıntılar kalp yetmezliğinde ilaç tedavisi sayfasındadır.