Kalp Nakli

Kalp nakli, ilerlemiş kalp yetmezliğinde, ilaç ve diğer cerrahi seçeneklerle düzelme sağlanamadığında uygulanan bir tedavidir. İşlemde kişinin hastalanmış kalbi çıkarılır ve yerine bağışlanan sağlıklı bir kalp yerleştirilir. Bu, yalnız bir ameliyat değil, öncesinde ayrıntılı bir değerlendirme, bekleme dönemi ve sonrasında yaşam boyu süren bir izlem içeren bir süreçtir.

Kalp Nakli Nedir ve Hangi Durumda Tek Seçenek Hâline Gelir?

Kalp yetmezliğinde tedavinin basamakları vardır: önce ilaçlar, ardından cihazlar ve gerektiğinde kapak ya da damar ameliyatları. Bu basamakların tümü denendiği halde kalbin pompalama gücü yetmiyorsa ve yakınmalar en hafif etkinliklerde bile sürüyorsa, nakil gündeme gelir.

Hangi Hastalıklar Nakle Götürür?

• Kalp kasının genişleyip zayıflaması: Nedeni bilinen ya da bilinmeyen kas hastalıkları
• Damar tıkanıklığına bağlı kalıcı kas hasarı: Geçirilmiş büyük kalp krizleri sonrası
• Kalp kasını sertleştiren hastalıklar: Kalbin yeterince dolamaması
• Doğumsal kalp hastalıklarının ileri evreleri: Onarımın artık olanaklı olmadığı durumlar
• İlaçla denetlenemeyen ritim bozuklukları: Cihaz tedavisinin yetersiz kaldığı tablolar
• Kapak hastalıklarının geç dönemi: Kalp kasının kalıcı olarak zarar gördüğü durumlar

Neden Son Basamaktır?

Nakil, hastalıklı bir organın yerine sağlıklı bir organ koyar; ancak beraberinde yaşam boyu sürecek bir ilaç düzeni ve izlem getirir. Bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar, yeni kalbin reddedilmesini önlerken enfeksiyonlara açık hale gelmeye, böbrek işlevlerinde bozulmaya, tansiyon ve kan şekeri yüksekliğine yol açabilir. Ayrıca bağışlanan kalp sayısı sınırlıdır ve bekleme süresi belirsizdir. Bu nedenle nakil, diğer tüm seçenekler tükendiğinde ve beklenen kazanç bu yüklerin üzerinde olduğunda önerilir. Ayrıntılar kalp yetmezliği sayfasındadır.

Kalp Nakli Kimlere Uygundur, Bekleme Listesine Alınma Kararı Nasıl Verilir?

Karar tek bir hekim tarafından değil, kardiyoloji, kalp cerrahisi, göğüs hastalıkları, nefroloji, enfeksiyon, psikiyatri, beslenme ve sosyal hizmet birimlerinin birlikte çalıştığı bir kurulda verilir.

Değerlendirmede Bakılan Başlıklar

• Kalbin pompalama gücü, akciğer damar basıncı ve egzersiz kapasitesi ölçümleri
• Böbrek, karaciğer ve akciğer işlevlerinin nakli kaldırıp kaldıramayacağı
• Etkin bir enfeksiyon ya da tedavi edilmemiş bir odak bulunup bulunmadığı
• Kanser öyküsü ve iyileşmeden bu yana geçen süre
• Damar hastalığının diğer organlarda ne ölçüde ilerlediği
• Kişinin ilaç düzenine uyum gösterebilmesi ve bir destek çevresinin bulunması
• Sigara, alkol ve madde kullanımının bırakılmış olması
• Ruhsal durumun değerlendirilmesi

Akciğer Damar Basıncı Neden Ayrıca Ölçülür?

Uzun süren kalp yetmezliğinde akciğer damarlarındaki basınç kalıcı olarak yükselebilir. Bağışlanan kalbin sağ karıncığı bu yüksek basınca alışkın değildir; nakilden hemen sonra bu yükü kaldıramayabilir. Bu nedenle basınç, kalbin sağ tarafına ilerletilen ince bir kateterle ölçülür ve ilaç verilerek düşüp düşmediği denenir. Basınç ilaçla düşüyorsa nakil uygun kabul edilir; kalıcı olarak yüksekse öncelikle bir destek cihazı takılarak basıncın zamanla düşmesi beklenir. Bu ölçüm, bekleme listesindeki kişilerde belirli aralıklarla yinelenir.

Nakle Engel Olabilecek Durumlar

Bazı durumlar nakli geçici ya da kalıcı olarak uygun kılmaz. Etkin bir enfeksiyonun bulunması, tedavi edilmemiş bir diş ya da cilt odağının olması geçici engellerdir; bunlar giderildiğinde değerlendirme yenilenir. Akciğer damar basıncının ilaçla düşmemesi, ileri böbrek ya da karaciğer yetmezliği, damar hastalığının beyin ve bacak damarlarında ileri düzeyde ilerlemiş olması, yakın zamanda geçirilmiş ve iyileşmesi tamamlanmamış bir kanser, sürdürülen sigara ya da madde kullanımı ve ilaç düzenine uyum sağlanamayacağının öngörülmesi kararı olumsuz etkiler. Bu başlıkların bir bölümü düzeltilebilir; bu nedenle değerlendirme tek seferlik değil, belirli aralıklarla yinelenen bir süreçtir.

Bekleme Listesi Nasıl İşler?

Uygun bulunan kişi, ulusal sistemde bekleme listesine kaydedilir. Kayıt sırasında kan grubu, vücut ölçüleri ve aciliyet düzeyi bildirilir. Durumu ağır olan, hastanede damar yoluyla verilen ilaçlarla ya da bir destek cihazıyla izlenen kişiler daha öncelikli bir gruba alınır. Bağışlanan bir kalp çıktığında eşleştirme, kan grubu uyumu, vücut ölçüsü yakınlığı, aciliyet düzeyi, bekleme süresi ve coğrafi uzaklık birlikte değerlendirilerek yapılır. Kişinin durumu bekleme sırasında değişirse, aciliyet düzeyi güncellenir.

Nakil Öncesinde Hasta ve Ailesi Nasıl Hazırlanır?

Bekleme dönemi, yalnız sıra beklenen bir süre değildir; bu dönemde kişi nakle en uygun duruma getirilmeye çalışılır.

Bekleme Dönemindeki İzlem

Kişi düzenli aralıklarla kontrole çağrılır; kilo, tansiyon, böbrek değerleri, kan tuzları ve kalp yetmezliği bulguları izlenir. İlaç dozları sık sık gözden geçirilir. Durumu daha ağır olanlar hastanede, damar yoluyla verilen destek tedavileriyle izlenir. Aşılar bu dönemde tamamlanır; çünkü nakilden sonra bağışıklık baskılandığı için bazı aşılar yapılamaz. Diş odakları temizlenir, cilt yaraları iyileştirilir. Kas gücünün korunması için kişiye özel bir egzersiz programı verilir; beslenme desteği sağlanır.

Kişiye ve Aileye Verilen Eğitim

Nakil öncesinde kişiye ve yakınlarına ayrıntılı bir eğitim verilir. Nakilden sonra kullanılacak ilaçlar, alım saatleri, doz atlamanın sonuçları, enfeksiyondan korunma kuralları, hangi belirtilerin acil olduğu ve kontrol düzeni anlatılır. Ev ortamının hazırlanması konuşulur. Aileden en az bir kişinin bu eğitimi birlikte alması istenir; çünkü erken dönemde kişi kendi bakımını tek başına sürdüremez. Ruhsal destek de bu dönemde başlatılır.

Çağrıya Hazır Olmak

Uygun kalp bulunduğunda çok kısa sürede merkeze ulaşılması gerekir. Bu nedenle kişiden telefonunun her zaman açık ve şarjlı olmasını, adres ve iletişim bilgilerini güncel tutmasını, hastane çantasını hazır bulundurmasını ve merkeze uzak yerlere gitmeden önce ekibe bilgi vermesini ister. Çağrı geldiğinde hiçbir şey yenilip içilmemesi ve hemen yola çıkılması gerekir. Ulaşımın nasıl sağlanacağı önceden planlanır.

Kalp Nakli Ameliyatı Adım Adım Nasıl Yapılır?

İşlem genel anestezi altında ve kalp-akciğer makinesi desteğiyle yapılır. İki ekip eşzamanlı çalışır: biri bağışlanan kalbi alır, diğeri alıcıyı hazırlar.

Ameliyatın Aşamaları

• Zamanlama: Bağışlanan kalbin vücut dışında kalabileceği süre sınırlı olduğu için, alıcının hazırlığı gelen kalple eşzamanlı yürütülür.
• Giriş: Göğüs kemiği ortadan açılır; daha önce ameliyat geçirmiş kişilerde bu aşama daha uzun sürer.
• Makineye bağlanma: Dolaşım ve akciğer işlevi makineye devredilir.
• Hasta kalbin çıkarılması: Kalp, kulakçıkların bir bölümü ve büyük damarların çıkışları bırakılarak çıkarılır.
• Yeni kalbin yerleştirilmesi: Bağışlanan kalp, sırasıyla sol kulakçık, alt ve üst ana toplardamarlar, akciğer atardamarı ve ana atardamar birleştirilerek dikilir.
• Havanın çıkarılması: Kalp boşluklarındaki hava dikkatle boşaltılır.
• Kalbin çalıştırılması: Damar açıldığında kalp ısınır ve çoğu kez kendiliğinden atmaya başlar; gerekirse elektriksel uyarı verilir.
• Destek: Yeni kalbin ilk saatlerde desteklenmesi için ilaçlar verilir; geçici kalp pili telleri yerleştirilir.
• Kapanış: Kanama denetlenir, drenler konur ve göğüs kapatılır; bazı kişilerde göğüs bir süre açık bırakılıp sonra kapatılır.

Yeni Kalbin İlk Günleri

Bağışlanan kalp, alıcının sinir sistemiyle bağlantısı kesilmiş olarak yerleştirilir. Bu nedenle kendi iç uyarı merkezinin belirlediği hızda atar ve dinlenme nabzı normalden yüksek olabilir. Egzersizde hızlanması, sinir uyarısıyla değil kana karışan hormonlarla olur; bu nedenle hızlanma gecikmeli başlar ve dinlenmeye geçince yavaşlaması da gecikir. Bu özellik kalıcıdır; egzersiz programları buna göre düzenlenir ve ısınma ile soğuma bölümleri uzun tutulur.

Nakilden Sonra İyileşme, İlaç Düzeni ve Ömür Boyu Takip Nasıl Olur?

İlk aylar en yakın izlemin yapıldığı dönemdir; sonrasında aralıklar uzar ancak izlem hiç sona ermez.

Hastanedeki Dönem

Kişi ilk günlerde yoğun bakımda, mikroplardan korunma önlemleri alınmış bir ortamda izlenir. Yeni kalbin çalışması, tansiyon, idrar çıkışı, böbrek işlevleri ve ritim yakından değerlendirilir. Bağışıklığı baskılayan ilaçlar ameliyat sırasında başlatılır ve kan düzeyleri sık ölçülerek ayarlanır. Nefes egzersizleri ve hareket erken başlatılır. Durumu uygun olduğunda servise alınır; burada ilaç eğitimi, beslenme eğitimi ve egzersiz programı sürdürülür.

İlaç Düzeni

Bağışıklığı baskılayan tedavi yaşam boyu sürer ve kesilmez. Genellikle birkaç ilaç birlikte kullanılır; böylece her birinin dozu daha düşük tutulabilir. İlaçların kan düzeyleri belirli aralıklarla ölçülür ve doz buna göre ayarlanır. İlaçların aynı saatlerde alınması, aç ya da tok alınma kuralına uyulması ve doz atlanmaması gerekir. Greyfurt ve bazı bitkisel ürünler ilaç düzeylerini değiştirdiği için kullanılmaz. Yeni bir ilaca başlarken, başka bir hekime gidildiğinde nakil bilgisi mutlaka bildirilmelidir. Bunların yanında mide koruyucu, kemik koruyucu ve enfeksiyondan koruyucu ilaçlar da verilir.

Ret Tepkisinin İzlenmesi

Bağışıklık sistemi yeni kalbi yabancı olarak tanıyabilir ve ona tepki gösterebilir. Bu tepki çoğu kez hiçbir yakınma vermeden başlar; bu nedenle düzenli olarak aranır. İzlemde ekokardiyografi, kan tetkikleri ve boyundan girilen ince bir kateterle kalp kasından alınan küçük doku örnekleri kullanılır. Doku örneği alma işlemi kısa sürer ve ilk yıl daha sık, ilerleyen yıllarda daha seyrek yapılır. Halsizlik, ateş, nefes darlığı, bacaklarda şişlik, çarpıntı ve kilo artışı gibi bulgular geciktirilmeden bildirilmelidir.

Enfeksiyondan Korunma

Bağışıklık baskılandığı için enfeksiyonlar hem daha kolay gelişir hem daha hızlı ağırlaşır. Bu nedenle el hijyenine özen gösterilir, kalabalık ve kapalı ortamlardan ilk aylarda uzak durulur, hasta kişilerle temas edilmez. Çiğ ya da az pişmiş et, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve yıkanmamış çiğ gıdalar tüketilmez; yiyecekler iyi pişirilir, sebze ve meyveler kabuğu soyularak yenir. Ev bitkilerinin toprağıyla ve evcil hayvan atıklarıyla temas edilmez. Ateş, öksürük, ishal ve idrar yakınmalarında beklenmeden başvurulur. Grip ve zatürre aşıları önerilir; canlı aşılar yapılmaz.

Uzun Dönem İzlem ve Yaşama Dönüş

İlk aylarda haftalık olan kontroller, durum kararlı hale geldikçe seyrekleşir. İzlemde kan basıncı, kan şekeri, kan yağları, böbrek işlevleri ve kemik yoğunluğu değerlendirilir; bu sorunlar ilaçların uzun süreli etkileriyle ilgilidir. Nakledilen kalbin damarlarında yıllar içinde sinsi bir daralma gelişebileceği için belirli aralıklarla damar incelemesi yapılır. Cilt kanserleri açısından düzenli cilt kontrolü önerilir ve güneşten korunma istenir. Çoğu kişi birkaç ay sonra günlük yaşamına, ardından işine döner; bedensel güç gerektiren ve mikrop yükü yüksek işlerde düzenleme gerekebilir. Düzenli egzersiz izlemin ayrılmaz parçasıdır.

Hangi Belirtilerde Hemen Başvurulmalıdır?

• Ateş, titreme, gece terlemesi ve açıklanamayan halsizlik
• Yeni başlayan nefes darlığı, gece yatınca artan sıkıntı
• Bacaklarda hızla artan şişlik ve birkaç gün içinde belirgin kilo artışı
• Sürekli çarpıntı, bayılma ya da bayılacak gibi olma
• İdrar miktarında azalma
• İshal, kusma ve ilaçların içilememesi
• Yara yerinden akıntı gelmesi
• Ciltte yeni çıkan, iyileşmeyen yara ya da benlerde değişiklik

Kalp nakli, ilerlemiş kalp yetmezliğinde yaşam kalitesini köklü biçimde değiştiren bir tedavidir. Sonucu belirleyen etkenler, doğru kişinin seçilmesi, bekleme döneminin iyi yönetilmesi, ilaç düzenine kesintisiz uyum ve izlemin yaşam boyu sürdürülmesidir.