Kalp Krizi (Miyokard Enfarktüsü)

Kalp krizi, kalp kasını besleyen bir damarın ani olarak tıkanması ve o damarın beslediği kas bölgesinin oksijensiz kalmasıdır. Beslenmesi kesilen kas dokusu dakikalar içinde zarar görmeye başlar; bu nedenle kalp krizi, zamanın doğrudan doku kaybına dönüştüğü bir durumdur.

Kalp Krizi Nedir, Kalp Kasında Ne Olur?

Kalp kası, kendi yüzeyinde seyreden kalp damarlarıyla beslenir. Yıllar içinde bu damarların duvarında yağ, kolesterol ve iltihap hücrelerinden oluşan birikintiler gelişir; bu yapıya plak adı verilir ve ayrıntılar damar sertliği sayfasındadır. Plak damarı yavaşça daraltabileceği gibi, yüzeyi aniden yırtılabilir. Yırtılma anında vücut bu bölgeyi bir yara gibi algılar ve üzerinde hızla pıhtı oluşur.

Tıkanma Neden Ani Olur?

Kalp krizine yol açan plak çoğu zaman damarı en çok daraltan plak değildir. Yüzeyi ince ve iltihaplı olan, içeriği yumuşak plaklar daha kolay yırtılır; bu plaklar damarı yarıya bile daraltmamış olabilir. Yırtılmanın ardından oluşan pıhtı dakikalar içinde damarı tümüyle kapatabilir. Bu nedenle kalp krizi, hiçbir yakınması olmayan bir kişide ilk bulgu olarak ortaya çıkabilir. Uzun süredir var olan darlıklar ise genellikle eforla gelen göğüs ağrısı yaparak kendini önceden belli eder.

Kalp Krizinin Türleri Var mıdır?

Evet. Damarın tümüyle tıkandığı krizlerde EKG'de tipik değişiklikler görülür ve damarın en kısa sürede açılması gerekir; bu grup en acil olanıdır. Damarın kısmen tıkandığı ya da geçici olarak kapandığı krizlerde EKG bulguları daha silik olabilir; tanı, kan tetkiklerindeki yükselmeyle konur ve girişimin zamanlaması hastanın durumuna göre planlanır. Bunların dışında, damarlarda belirgin bir tıkanıklık olmadan gelişen kalp kası hasarı da görülebilir; ağır hastalık tabloları, yoğun stres ve damar spazmı bu gruptaki nedenlerdendir. Türün belirlenmesi, tedavi yaklaşımını doğrudan değiştirir.

Kas Dokusunda Ne Olur?

Kan akımı kesildiğinde kas hücreleri önce kasılma yeteneğini yitirir; bu geri dönebilen bir aşamadır. Tıkanıklık sürdükçe hücreler ölmeye başlar ve ölü doku yerini nedbe dokusuna bırakır. Nedbe dokusu kasılmadığı için kalbin pompalama gücü kalıcı olarak azalır; hasar geniş olduğunda kalp yetmezliği gelişir. Hasarlı bölge ayrıca ritim bozukluklarına zemin hazırlar. Damarın erken açılması, ölmeye başlayan ancak henüz ölmemiş dokunun kurtarılmasını sağlar; tedavinin acil olmasının nedeni budur.

Kalp Krizi Neden Olur, Kimlerde Risk Daha Yüksektir?

Krizin temelinde damar duvarındaki plak gelişimi vardır. Bu süreç yıllar içinde sessizce ilerler ve risk etkenleriyle hızlanır.

Değiştirilebilen Risk Etkenleri

• Sigara kullanımı: Damar duvarını doğrudan zedeler, pıhtılaşmayı artırır ve plak yırtılmasını kolaylaştırır.
• Yüksek tansiyon: Damar duvarına binen yükü artırır ve zedelenmeyi hızlandırır.
• Kan yağlarının yüksekliği: Özellikle LDL kolesterolün yüksek seyretmesi plak oluşumunun temel etkenidir.
• Şeker hastalığı: Damar duvarını yaygın biçimde etkiler; ayrıca ağrının hissedilmesini azaltabilir.
• Kilo fazlalığı ve hareketsizlik: Diğer risk etkenlerini birlikte artırır.
• Sürekli stres ve uyku düzensizliği: Tansiyonu ve kalp hızını yükselterek katkıda bulunur.
• Dengesiz beslenme: Doymuş yağdan ve tuzdan zengin, sebze ve lif bakımından yoksul beslenme düzeni.

Değiştirilemeyen Risk Etkenleri

Yaş ilerledikçe damar duvarındaki değişiklikler birikir; bu nedenle risk yaşla artar. Erkeklerde risk daha erken yaşta yükselirken, kadınlarda menopoz sonrasında belirginleşir. Ailede erken yaşta kalp hastalığı bulunması, kalıtsal yatkınlığı gösterir ve bu kişilerde risk etkenlerinin daha sıkı denetlenmesi gerekir. Bazı kalıtsal kolesterol yükseklikleri de genç yaşta kriz riskini artırır. Bu etkenler değiştirilemese de, diğerlerinin denetlenmesiyle toplam risk azaltılabilir.

Kalp Krizinin Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler herkeste aynı değildir. Klasik tablo bilinse de, atipik belirtilerle başvuran hastalarda tanı gecikebilir.

Tipik Belirtiler

• Göğüs ortasında baskı, sıkışma ya da ağırlık hissi: Genellikle bir avuç içi kadar geniş bir alanda hissedilir, parmakla tek nokta gösterilemez.
• Yayılan ağrı: Sol kola, iki kola, boyna, çeneye, sırta ya da mide üst bölgesine vurabilir.
• Soğuk terleme: Ağrıya eşlik eden ve kişiyi ürküten bir bulgudur.
• Nefes darlığı: Ağrıyla birlikte ya da tek başına olabilir.
• Bulantı ve kusma: Özellikle kalbin alt duvarını ilgilendiren krizlerde görülür.
• Halsizlik, baş dönmesi ve bayılma: Kalbin gönderdiği kan miktarının azalmasıyla ortaya çıkar.
• Yoğun huzursuzluk ve ölüm korkusu: Sık bildirilen bir duygudur.

Atipik Belirtiler Kimlerde Görülür?

Kadınlarda, şeker hastalarında, ileri yaştaki kişilerde ve böbrek yetmezliği olanlarda belirtiler klasik tablodan farklı olabilir. Bu kişilerde göğüs ağrısı hiç olmayabilir; yerine belirgin halsizlik, açıklanamayan nefes darlığı, mide bölgesinde yanma, sırt ağrısı, bulantı ya da ani bitkinlik görülebilir. Şeker hastalığı olanlarda sinir iletimi etkilendiği için ağrı algısı azalır. Bu nedenle risk taşıyan bir kişide yeni ortaya çıkan ve açıklanamayan bu tür yakınmalar hafife alınmamalıdır.

Ağrı Ne Kadar Sürer?

Kalp krizinde ağrı genellikle yirmi dakikadan uzun sürer, dinlenmekle geçmez ve dil altı ilaçla tümüyle kaybolmaz. Saniyeler süren, batma tarzında ve parmakla gösterilebilen ağrılar genellikle kalp dışı nedenlere bağlıdır. Buna karşılık ağrının süresi ve şiddeti tek başına belirleyici değildir; hafif ama sürekli bir baskı hissi de kriz belirtisi olabilir. Ayrıntılar göğüs ağrısı ve anjina pektoris sayfasındadır.

Kalp Krizi Geçirildiği Hangi Tetkiklerle Anlaşılır?

Tanı, belirtiler ile iki temel incelemenin birlikte değerlendirilmesiyle konur: kalbin elektriksel kaydı ve kan tetkikleri.

İlk Yapılan İncelemeler

• EKG: Başvurunun ilk dakikalarında çekilir. Damarın tümüyle tıkandığı krizlerde tipik değişiklikler görülür ve hemen girişim kararı verilir. EKG normal görünse bile kriz dışlanmaz; kayıt belirli aralıklarla yinelenir.
• Troponin: Kalp kası hasarlandığında kana geçen bir proteindir; günümüzde kullanılan duyarlı testlerle erken saatlerde yükselmeyi gösterir. Ölçüm belirli aralıklarla tekrarlanarak değerin yükselip yükselmediğine bakılır.
• CK-MB ve miyoglobin: Daha eski göstergelerdir; belirli durumlarda yardımcı olur.
• Ekokardiyografi: Kalp duvarlarının kasılmasındaki bozukluğu gösterir, hasarın yerini ve genişliğini belirler; kapak sorunları ve kalp zarında sıvı da değerlendirilir.
• Akciğer grafisi: Akciğerde su toplanması ve diğer nedenlerin dışlanması için istenir.

Damarların Görüntülenmesi

Tanı konduğunda ya da güçlü kuşku varsa koroner anjiyografi yapılır. Kasıktan ya da bilekten ilerletilen ince bir kateterle kalp damarlarına boyalı madde verilir; tıkalı damar ve darlıklar doğrudan görülür. Aynı işlemde tıkanıklık balonla açılıp koroner stent yerleştirilebilir. Damar yapısı stent için uygun değilse ya da çok damarlı hastalık varsa koroner bypass ameliyatı planlanır. Daha düşük riskli hastalarda bazen önce koroner BT anjiyografi tercih edilebilir.

Kalp Krizinde Zaman Neden Bu Kadar Önemlidir, Hemen Ne Yapılmalıdır?

Damar tıkandığı andan itibaren kas hücreleri ölmeye başlar. İlk saatlerde açılan bir damarda kurtarılabilecek doku miktarı çok daha fazladır; geçen her dakika kalıcı nedbe dokusunun genişlemesi anlamına gelir. Bu nedenle kalp krizinde tedavi, tanı tamamlanmadan başlatılır ve damarın açılması için gereken süre olabildiğince kısaltılır.

Belirti Başladığında Ne Yapılmalı?

• Hemen 112 aranmalıdır; ambulansta tedavi yolda başlar ve gerekli bildirim önceden yapılır.
• Kişi kendi aracıyla ya da yakınının aracıyla yola çıkmamalıdır; yolda ritim bozukluğu gelişebilir.
• Kişi oturur ya da yarı yatar konuma alınmalı, sıkan giysiler gevşetilmelidir.
• Hareket ettirilmemeli, yürütülmemeli ve merdiven çıkarılmamalıdır.
• Bilinen bir alerjisi yoksa, çağrı merkezinin yönlendirmesiyle kan sulandırıcı etkili bir ağrı kesici çiğnetilebilir.
• Kişi yanıtsız kalır ve solunumu durursa, göğüs basısına başlanmalı ve varsa otomatik şok cihazı getirilmelidir.
• Kullandığı ilaçların listesi ve varsa eski raporlar hastaneye götürülmelidir.

Hastanede Uygulanan Tedavi

Damarın tümüyle tıkandığı krizlerde öncelikli tedavi, kateterle damarın açılmasıdır. Bu olanağın bulunmadığı ya da ulaşımın uzun süreceği durumlarda, pıhtıyı eritmeye yönelik ilaç tedavisi verilir ve ardından hasta uygun merkeze aktarılır. Damar açıldıktan sonra tedavi ilaçlarla sürdürülür: pıhtı oluşumunu önleyen ilaçlar, kalbin yükünü azaltan ve kalp hızını düzenleyen ilaçlar, tansiyon ve kan yağlarını denetleyen tedaviler birlikte kullanılır. Ritim izlemi ilk günlerde sürdürülür, çünkü ritim bozuklukları en çok bu dönemde görülür.

Kriz Sonrası Dönem

Taburculuk öncesinde ilaç düzeni, yaşam biçimi önerileri ve kontrol randevusu ayrıntılı olarak anlatılır. Hastaların önemli bir bölümünde kalbin pompalama gücü krizden sonraki haftalarda kısmen düzelir; bu değişim ekokardiyografi ile izlenir. Programlı bir egzersiz düzeni için kardiyak rehabilitasyon önerilir. Sigaranın bırakılması, kan yağlarının hedef değerlere getirilmesi, tansiyon ve kan şekeri denetimi bu dönemin temel başlıklarıdır. İlaçların hiçbiri hekime danışmadan kesilmemelidir; özellikle stent takılan hastalarda pıhtı önleyici tedavinin erken bırakılması ciddi sonuçlara yol açabilir.

Krizden Sonra Hangi Sorunlar Gelişebilir?

İlk günlerde en sık görülen sorun ritim bozukluklarıdır; bu nedenle hasta ritim izlemi altında tutulur. Geniş hasarlarda kalbin pompalama gücü azalır ve kalp yetmezliği bulguları ortaya çıkabilir. Kapağı tutan küçük kaslardan biri zarar görürse mitral kapak yetmezliği gelişebilir. Hasarlı duvarın incelip balonlaşması, o bölgede pıhtı oluşmasına zemin hazırlar. Kalp zarında iltihaba bağlı, derin nefes almakla artan bir ağrı da görülebilir. Bu sorunların çoğu erken dönemde saptanabildiği için, taburculuk sonrası kontrollerin aksatılmaması önemlidir.

Muayeneye Gelirken Nelere Dikkat Edilmelidir?

Kontrollere gelirken taburculuk raporunun, girişim yapıldıysa işlem raporunun ve kullanılan ilaç listesinin getirilmesi istenir. Stent takılmışsa buna ait bilgi kartı yanda bulunmalıdır. Evde ölçülen tansiyon ve nabız değerlerinin kaydedilmesi, tedavi düzenlemesini kolaylaştırır. Yürüyüş mesafesindeki değişiklik, yeni ortaya çıkan göğüs ağrısı ya da nefes darlığı not edilmelidir. Kan yağları, kan şekeri ve böbrek değerlerine ait son tetkikler de getirilmelidir.

Hekime Başvurulması Gereken Durumlar

• Göğüs ağrısının yeniden başlaması ya da eforla ortaya çıkması
• Artan nefes darlığı, yatarken sıkıntı ve gece boğulma hissi
• Bacaklarda şişlik ve birkaç günde belirgin kilo artışı
• Yeni başlayan düzensiz çarpıntı, bayılma ya da baş dönmesi
• Girişim yapılan bölgede şişlik, kanama ya da artan ağrı
• Kanama belirtileri: idrarda ya da dışkıda kan, uzun süren burun kanaması

Krizden korunmanın yolu, damar duvarındaki plak gelişimini yavaşlatmaktan geçer. Sigaranın bırakılması bu adımların başında gelir; ardından kan yağlarının hedef değerlere getirilmesi, tansiyon ve kan şekeri denetimi, düzenli fiziksel etkinlik ve kilo yönetimi gelir. Bu önlemler yalnız kriz geçirmiş kişiler için değil, risk taşıyan herkes için geçerlidir.

Kalp krizinde sonuç, büyük ölçüde belirtinin fark edilmesi ile tedavinin başlaması arasındaki süreye bağlıdır. Bu nedenle kuşkulu her tabloda beklemek yerine acil sağlık hizmetine başvurmak, kalp kasının korunması açısından belirleyicidir. Belirtileri önceden bilmek ve yakınlarla paylaşmak, kuşkulu bir durumda karar verme süresini kısaltır.