İçeriğe geç
Özel Koru Ankara Hastanesi · Kızılırmak Mah. 1450. Sok. No:13, Çukurambar / Ankara 0312 911 77 77
Hastalık

Şah Damarı Darlığı (Karotis Stenozu)

Beyne giden boyun atardamarının daralması. Çoğu kez sessiz ilerler; kısa süreli güçsüzlük ve görme kaybı uyarı işaretidir.

Boynun iki yanından geçerek beyni besleyen ana atardamarlara halk arasında şah damarı denir. Bu damarların çatallandığı bölgede zamanla yağ ve kireç birikerek plak oluşur; plak büyüdükçe damar daralır. Bu daralma çoğu kişide hiçbir yakınma vermez; ancak plağın yüzeyinden kopan parçalar beyin damarlarını tıkayarak geçici ya da kalıcı felce yol açabilir. Bu nedenle hastalık, daralmanın kendisinden çok bu kopma riskiyle önem taşır.

Şah Damarı Darlığı Nedir?

Şah damarı darlığı, beyne kan taşıyan boyun atardamarının iç çapının plak birikimi nedeniyle azalmasıdır. En sık, damarın beyne ve yüze giden iki dala ayrıldığı çatal bölgesinde görülür.

Neden Hep Aynı Bölgede Oluşur?

Damarın çatallandığı noktada kan akımı düzgün bir çizgi izlemez; yön değiştirir, yavaşlar ve girdap yapar. Damar duvarı bu düzensiz akıma uzun yıllar maruz kaldığında iç yüzeyi zedelenir ve bu bölge plak birikimi için elverişli hale gelir. Aynı nedenle darlık çoğu kişide iki tarafta birden, ancak farklı derecelerde bulunur. Bu bölgenin belirli olması, tarama ve izlemin ultrasonla kolayca yapılabilmesini sağlar.

Asıl Tehlike Nedir?

Plağın yüzeyi düzgün bir yapı değildir; üzerinde çatlaklar ve oyuklar oluşabilir. Bu pürüzlü yüzeyde pıhtı birikir ve kopan parçalar kan akımıyla beyne taşınarak küçük damarları tıkar. İnmelerin büyük bölümü bu yolla gelişir. İkinci mekanizma, darlığın çok ilerlemesi sonucu beyne giden kan miktarının doğrudan azalmasıdır; bu daha seyrek görülür. Bu nedenle değerlendirmede yalnız daralmanın yüzdesi değil, plağın yapısı da önemlidir.

Plağın Yapısı Neden Önemlidir?

Sert, kireçlenmiş ve yüzeyi düzgün bir plak, aynı daralmayı yapan yumuşak ve düzensiz bir plaktan daha az tehlikelidir. Ultrasonda yumuşak görünen, içinde kanama izi bulunan, yüzeyinde oyuk saptanan ve hareketli parçalar içeren plaklar kopma açısından daha yüklüdür. Bu nedenle rapor yalnız daralma yüzdesini değil, plağın yapısını da içerir ve karar bu bilgiyle birlikte verilir.

Şah Damarında Darlık Neden Gelişir, Kimlerde Risk Yüksektir?

Temel neden damar sertliğidir; bu, tüm damar ağacını ilgilendiren yaygın bir hastalıktır.

Risk Etkenleri

  • Sigara: Damar duvarını doğrudan bozar ve plak oluşumunu hızlandırır.
  • Yüksek tansiyon: Damar duvarına binen yükü artırır.
  • Kan yağlarının yüksekliği: Plağın temel yapı taşını sağlar.
  • Şeker hastalığı: Damar duvarını yaygın biçimde etkiler.
  • İleri yaş ve erkek cinsiyet
  • Ailede erken yaşta damar hastalığı öyküsü
  • Hareketsiz yaşam, kilo fazlalığı ve uyku sırasında solunum durması
  • Boyun bölgesine geçmişte ışın tedavisi uygulanmış olması

Daha Seyrek Nedenler

Damar duvarının iltihaplandığı romatizmal hastalıklar, damar duvarında yapısal değişikliğe yol açan hastalıklar ve damar duvarında ayrılma da boyun damarında daralmaya yol açabilir. Bu nedenler, damar sertliği beklenmeyen genç kişilerde akla gelir ve ayrı bir değerlendirme gerektirir. Boyun travmaları ve ani zorlamalı hareketler de damar duvarında ayrılmaya neden olabilir.

Hastalık Yalnız Boyunla Sınırlı Değildir

Boyun damarında plak saptanan bir kişide, aynı sürecin kalp ve bacak damarlarında da bulunma olasılığı yüksektir. Bu nedenle değerlendirme yalnız boyunla sınırlı tutulmaz; kalp damarları ve bacak dolaşımı da incelenir. Tedavi planı da tüm damar ağacını koruyacak biçimde kurulur. Ayrıntılar damar sertliği sayfasındadır.

Şah Damarı Darlığında Hangi Geçici Beyin Belirtileri Görülür?

Belirtiler, kopan parçanın beynin hangi bölgesine gittiğine göre değişir ve genellikle ani başlar.

Başlıca Belirtiler

  • Tek taraflı güçsüzlük: Kolda, bacakta ya da yüzün bir yarısında ani güç kaybı
  • Yüzde kayma: Gülümserken ağzın bir tarafının aşağıda kalması
  • Konuşma bozukluğu: Kelimeleri bulamama, anlaşılmaz konuşma ya da söyleneni anlayamama
  • Tek gözde görme kaybı: Gözün önüne perde iner gibi, ani ve genellikle kısa süreli
  • Tek taraflı uyuşma: Yüz, kol ya da bacakta his kaybı
  • Denge kaybı ve yürüme güçlüğü: Diğer bulgularla birlikte olduğunda anlamlıdır.

Belirtiler Geçtiğinde Ne Anlama Gelir?

Bu bulgular dakikalar içinde başlar ve bir bölümü kısa sürede tümüyle düzelir; buna geçici iskemik atak denir. Belirtilerin geçmesi tehlikenin geçtiği anlamına gelmez; tersine, kısa süre içinde daha büyük bir olayın gelebileceğini gösteren bir uyarıdır. Bu nedenle böyle bir atak yaşandığında beklenmeden başvurulmalıdır. Ayrıntılar geçici iskemik atak sayfasındadır.

Bu Hastalığa Bağlanmayan Yakınmalar

Baş dönmesi, kulak çınlaması, unutkanlık, baş ağrısı ve genel halsizlik çoğu kez bu darlıkla ilgili değildir; bu yakınmaların çok daha sık görülen başka nedenleri bulunur. Bu ayrım önemlidir, çünkü bu yakınmalar nedeniyle yapılan bir girişim beklenen yararı sağlamaz. Darlıkla ilişkilendirilebilecek belirtiler, ani başlayan ve tek tarafı ilgilendiren bulgulardır.

Boyun Damarındaki Darlık Hangi Görüntüleme Yöntemleriyle Ölçülür?

Değerlendirmenin amacı, daralmanın derecesini ölçmek, plağın yapısını görmek ve beynin diğer damarlardan ne ölçüde beslendiğini anlamaktır.

Kullanılan Yöntemler

  • Karotis doppler ultrason: İlk basamaktır; ışın içermez, kolay yinelenir. Darlığı akım hızlarıyla ölçer ve plağın yapısını gösterir.
  • BT anjiyografi: Damarın tamamını, kireçlenmeyi, kıvrımları ve darlığın boyun içindeki yerini ayrıntılı gösterir.
  • Manyetik rezonans anjiyografi: Işın içermez; böbrek işlevleri sınırda olanlarda tercih edilebilir.
  • Kateterle anjiyografi: Diğer yöntemler çelişkili sonuç verdiğinde ve girişim planlanırken kullanılır.
  • Beyin görüntülemesi: Daha önce fark edilmemiş bir olay geçirilip geçirilmediğini gösterir.

Muayenede Nelere Bakılır?

Muayene, boyunda steteskopla üfürüm aranmasıyla başlar; bu ses, damardan geçen kanın düzensiz aktığını gösterir ancak tek başına tanı koydurmaz. Her iki koldan tansiyon ölçülür; aradaki belirgin fark, kola giden damarlarda darlık olduğunu düşündürür. Boyun ve kol nabızları karşılaştırılır. Nörolojik muayenede konuşma, yüz hareketleri, kol ve bacak gücü ile his değerlendirilir; daha önce fark edilmemiş küçük bir olayın izleri bu muayenede yakalanabilir. Göz dibi incelemesinde, göz damarlarında kopmuş plak parçaları görülebilir; bu bulgu kopma kaynağını doğrudan gösterir.

Ölçümler Neden Farklı Çıkabilir?

Ultrason, darlığı doğrudan ölçmez; darlıktan geçen kanın hızlandığı ilkesine dayanarak akım hızlarından hesaplar. Bu nedenle sonuç, kullanılan cihaza, ölçüm açısına ve inceleyen kişinin deneyimine göre değişebilir. Ayrıca karşı taraftaki damarın tıkalı olması bu tarafta akımı artırarak darlığı olduğundan yüksek gösterebilir; kalp yetmezliği ve ileri kapak hastalığı ise tersine düşük gösterebilir. Tomografi ve manyetik rezonansta ise ölçüm doğrudan yapılır, ancak yoğun kireçlenme görüntüyü bozabilir. Bu nedenle kararlar tek bir ölçüme değil, yöntemlerin birlikte değerlendirilmesine dayanır ve izlemde aynı merkezin kullanılması istenir.

Beyin Tabanındaki Damar Halkası

Beynin tabanında dört büyük damarı birbirine bağlayan bir halka bulunur. Bu halka tamsa, bir damar daralsa ya da tıkansa bile beyin diğer damarlardan beslenmeyi sürdürür. Halkanın yapısı kişiden kişiye değişir ve bir bölümünde eksik olabilir. Bu nedenle değerlendirmede halkanın durumu da incelenir; bu bilgi hem belirtilerin neden ortaya çıktığını açıklar hem girişim planını etkiler.

Şah Damarı Darlığı İlerlerse Ne Olur, Hangi Belirtide Hemen Başvurulmalıdır?

Darlık zamanla ilerleyebilir; ancak asıl tehlike, plağın yüzeyinden kopan parçaların beyne gitmesidir.

Tedavinin Basamakları

Her kişide ilk basamak ilaç tedavisi ve yaşam biçimi düzenlemeleridir: pıhtı oluşumunu azaltan ilaçlar, kan yağlarını düşüren tedavi, tansiyon ve şeker denetimi, sigaranın bırakılması, kilo denetimi ve düzenli yürüyüş. Bu tedavi, yalnız boyun damarını değil kalp ve bacak damarlarını da korur ve hiçbir aşamada bırakılmaz. Girişim, belirti veren ileri darlıklarda ve seçilmiş belirtisiz darlıklarda gündeme gelir; plak cerrahi olarak temizlenebilir ya da kasıktan girilerek stent yerleştirilebilir. Ayrıntılar şah damarı temizliği ve şah damarına stent uygulaması sayfalarındadır.

Tarama Kimlere Yapılır?

Toplumun tamamına yönelik bir tarama önerilmez; çünkü belirti vermeyen darlık çoğu kişide bulunmaz ve gereksiz inceleme yanlış yönlendirmeye yol açabilir. Buna karşılık belirli gruplarda tarama değerlidir: muayenede boyunda üfürüm duyulanlar, bacak damar hastalığı ya da karın aortunda genişleme saptananlar, kalp ameliyatı planlanan kişiler, boyun bölgesine ışın tedavisi almış olanlar ve birden fazla risk etkeni bir arada bulunan ileri yaştaki kişiler. Bu gruplarda doppler ultrason ile yapılan basit bir inceleme, belirti vermeden ilerleyen bir darlığın saptanmasını ve tedaviye erken başlanmasını sağlar.

Belirti Vermeyen Darlıkta Yaklaşım

Belirti vermeyen darlıkların çoğu ilaç tedavisi ve düzenli izlemle takip edilir. Girişim; darlık çok ileriyse, kontrollerde ilerlediği görülüyorsa, plağın yapısı kopmaya elverişliyse, beyin görüntülemesinde sessiz geçirilmiş bir olay saptanmışsa, karşı taraf tıkalıysa ve kişinin yaşam beklentisi uzunsa konuşulur. Karar, beklenen kazanç ile işlemin yükü karşılaştırılarak kişiyle birlikte verilir.

Girişim Sonrası Yaşam Boyu İzlem

Girişim, yalnız ele alınan bölgedeki tehlikeyi ortadan kaldırır; hastalığın kendisini bitirmez. Bu nedenle ilaç tedavisi işlemden sonra da sürdürülür ve kesilmez. İzlemde işlem yapılan taraf, darlığın yineleyip yinelemediği açısından değerlendirilir; erken dönemde ortaya çıkan yinelemeler damar duvarının iyileşme sırasında kalınlaşmasına, geç dönemdekiler yeni plak oluşumuna bağlıdır. Aynı incelemede karşı taraf da ölçülür, çünkü bu taraftaki darlık zamanla ilerleyebilir. Kalp ve bacak damarları ayrıca izlenir. Sigaranın bırakılması, kan yağlarının hedefte tutulması ve tansiyon denetimi bu izlemin temel bileşenleridir.

Girişim Kararında Zamanlama

Belirti veren darlıklarda zamanlama sonucu doğrudan etkiler. Geçici bir atak ya da küçük bir olay yaşanmışsa, plağın yüzeyi etkin biçimde pıhtı atmaktadır ve yeni bir olayın gelme olasılığı ilk günlerde en yüksektir; bu nedenle değerlendirme geciktirilmez ve girişim erken dönemde planlanır. Buna karşılık büyük bir inme geçirilmiş ve beyinde geniş bir hasar alanı oluşmuşsa, hemen yapılan bir girişim o bölgeye ani artan kan akımı nedeniyle kanamaya yol açabilir; bu kişilerde bir süre beklenir. Zamanlama, beyin görüntülemesi bulguları ve kişinin nörolojik durumu birlikte değerlendirilerek belirlenir.

İzlem

Doppler ultrason belirli aralıklarla yinelenir; aralık, darlığın derecesine, plağın yapısına ve önceki ölçümlere göre belirlenir. Hafif darlıklarda aralık uzun tutulur; darlık ilerledikçe kısalır. Aynı incelemede karşı taraf da değerlendirilir. Girişim yapılan kişilerde izlem, hem işlem yapılan taraf hem karşı taraf için sürdürülür. Önceki raporların saklanması, ölçümlerin karşılaştırılmasını olanaklı kılar.

Acil Başvuru Gerektiren Belirtiler

  • Yüzün bir yarısında ani kayma
  • Bir kolda ya da bacakta ani güçsüzlük ve uyuşma
  • Konuşamama, kelime bulamama ya da söyleneni anlayamama
  • Tek gözde ani görme kaybı ya da perde iner gibi karartı
  • Ani denge kaybı ve yürüyememe
  • Ani başlayan çift görme
  • Bu belirtilerin kısa sürüp kendiliğinden geçmesi

Bu belirtilerde beklenmeden 112 aranmalıdır; belirtiler geçmiş olsa bile başvurudan vazgeçilmemelidir. Kişinin belirtinin başladığı saati not etmesi, tedavi seçeneklerini doğrudan etkiler.

Tıbbi inceleme: · Yayımlanma: · Son güncelleme:

Sık sorulan sorular

Boyunda duyulan üfürüm şah damarı darlığını gösterir mi?
Boyunda steteskopla duyulan üfürüm, damardan geçen kanın düzensiz aktığını gösterir ve darlık açısından bir ipucu olabilir; ancak tek başına tanı koydurmaz. Üfürümün duyulmaması darlığı dışlamaz: çok ileri darlıklarda akım o kadar azalır ki üfürüm kaybolur, tıkalı bir damarda ise hiç duyulmaz. Tersine, üfürüm duyulan kişilerin bir bölümünde önemli bir darlık bulunmaz; ses, damarın kıvrımlı olmasından, komşu damarlardan ya da kalpten yayılıyor olabilir. Bu nedenle üfürüm duyulduğunda doppler ultrason istenir ve karar bu incelemeye göre verilir. Üfürüm, muayenede aranması gereken ancak yorumlanırken dikkatli olunması gereken bir bulgudur.
Şah damarı darlığı olan kişide baş dönmesi damardan mı kaynaklanır?
Çoğu kez hayır. Baş dönmesi, bu darlıkla ilişkilendirilen ancak genellikle başka nedenlerden kaynaklanan bir yakınmadır. En sık nedenler iç kulak kaynaklı sorunlar, tansiyon değişiklikleri, ilaç yan etkileri, kansızlık ve boyun kaslarındaki gerginliktir. Şah damarı, beynin ön bölümünü besler; denge merkezleri ise beynin arka bölümündedir ve omurga boyunca yukarı çıkan farklı damarlarla beslenir. Bu nedenle tek taraflı şah damarı darlığı tipik olarak baş dönmesi yapmaz. Buna karşılık ani başlayan, çift görme, konuşma bozukluğu, yutma güçlüğü ya da tek taraflı güçsüzlükle birlikte olan denge kaybı farklıdır ve acil değerlendirme gerektirir.
Bir gözde ani ve kısa süreli görme kaybı neyi gösterir?
Bir gözde ani başlayan, perde iner gibi tanımlanan ve genellikle kısa süren görme kaybı, o gözü besleyen damarın geçici olarak tıkandığını gösterir. Göze giden damar, şah damarından ayrılan ilk daldır; bu nedenle plaktan kopan küçük bir parça en kolay bu dala ulaşır. Görme kaybı çoğu kez birkaç dakika sürer ve tümüyle düzelir; bu nedenle önemsenmeyebilir. Oysa bu bulgu, aynı taraftaki şah damarında kopma kaynağı bir plak bulunduğunu gösteren güçlü bir uyarıdır ve kısa süre içinde inme gelebileceğini düşündürür. Bu nedenle beklenmeden başvurulmalı, boyun damarları ve göz değerlendirilmelidir.
Şah damarı darlığı hiç belirti vermeden bulunabilir mi?
Evet, hastaların önemli bir bölümünde hiçbir yakınma olmaz. Bunun nedeni, beynin tabanındaki damar halkası sayesinde bir damar daralsa bile diğerlerinden beslenmeyi sürdürebilmesidir; kan akımı yeterli olduğu sürece belirti ortaya çıkmaz. Bu kişilerde darlık, başka bir nedenle yapılan bir incelemede, muayenede duyulan bir üfürüm nedeniyle ya da kalp ameliyatı öncesi değerlendirmede saptanır. Belirti vermemesi tehlikesiz olduğu anlamına gelmez; plaktan kopan bir parça her an bir olaya yol açabilir. Bu nedenle saptanan her darlıkta ilaç tedavisi başlanır, risk etkenleri düzenlenir ve düzenli izlem yapılır.
Darlık yüzdesi ölçümleri neden merkezden merkeze farklı çıkar?
Bunun birkaç nedeni vardır. Ultrason, darlığı doğrudan ölçmez; darlıktan geçen kanın hızlandığı ilkesine dayanarak akım hızlarından hesaplar. Bu nedenle sonuç kullanılan cihaza, ölçüm açısına ve inceleyen kişinin deneyimine göre değişebilir. Ayrıca karşı taraftaki damarın tıkalı olması bu taraftaki akımı artırarak darlığı olduğundan yüksek gösterebilir; kalp yetmezliği, ileri kapak hastalığı ve düşük tansiyon ise akımı azaltarak düşük gösterebilir. Tomografi ve manyetik rezonansta ölçüm doğrudan yapılır, ancak yoğun kireçlenme görüntüyü bozar. Bir başka neden, darlık yüzdesinin farklı ölçüm yöntemleriyle hesaplanabilmesidir. Bu nedenle izlemde aynı merkezin kullanılması istenir.
Şah damarı darlığı olan kişide unutkanlık görülür mü?
Unutkanlık, bu darlıkla doğrudan ilişkilendirilen bir bulgu değildir ve çok daha sık görülen başka nedenleri vardır. Buna karşılık ileri düzeyde darlığı olan ve beynin belirli bölgelerinde sessiz küçük tıkanmalar geçirmiş kişilerde, zaman içinde dikkat, planlama ve hız gerektiren işlevlerde azalma görülebilir; bu, tek bir büyük olaydan değil, yıllar içinde biriken küçük hasarlardan kaynaklanır. Bu nedenle beyin görüntülemesinde sessiz geçirilmiş olay saptanması, izlem planını etkiler. Yine de unutkanlık yakınmasıyla başvuran bir kişide öncelik, bu yakınmanın diğer nedenlerinin araştırılmasıdır; darlık saptansa bile girişim kararı bu yakınmaya dayanarak verilmez.
İki taraflı şah damarı darlığında şikâyetler farklı mı olur?
İki taraflı darlıkta belirtiler tek taraflıya göre farklılık gösterebilir. Beynin tabanındaki damar halkası, bir damar daraldığında karşı taraftan destek alarak beslenmeyi sürdürür; her iki taraf da daraldığında bu destek azalır. Bu durumda yalnız kopan parçalara bağlı belirtiler değil, beynin genel olarak yetersiz beslenmesine bağlı bulgular da ortaya çıkabilir: ayağa kalkarken göz kararması, efor sırasında bulanık görme, halsizlik ve zaman zaman iki tarafı birden ilgilendiren bulgular. Tansiyon düştüğünde belirtilerin belirginleşmesi tipik bir özelliktir. Bu kişilerde tansiyonun aşırı düşürülmemesine dikkat edilir ve girişim kararı daha dikkatli verilir.
Şah damarı darlığı olan kişi boynunu hızlı çevirmekten kaçınmalı mıdır?
Boynu çevirmek darlığı olan bir kişide plağın kopmasına yol açmaz; bu, sık sorulan ancak dayanağı olmayan bir kaygıdır. Olağan boyun hareketleri, arkaya bakmak ve başı çevirmek güvenlidir. Buna karşılık boynun ani ve zorlamalı biçimde çevrilmesi, aşırı geriye atılması ya da boyna yapılan sert manipülasyonlar farklıdır; bu tür hareketler damar duvarında ayrılmaya yol açabilir ve bu, genç kişilerde bile inme nedenidir. Bu nedenle boyna yönelik sert çekme ve çevirme uygulamalarından kaçınılması önerilir. Bu uyarı, darlığı olsun ya da olmasın herkes için geçerlidir. Günlük hareketlerde kısıtlama gerekmez.
Şah damarı darlığı olan kişide kalp damarları da incelenir mi?
Evet, mutlaka incelenir. Boyun damarında plak saptanan bir kişide aynı sürecin kalp damarlarında da bulunma olasılığı toplumun genelinden belirgin biçimde yüksektir; üstelik bu kişilerin bir bölümünde kalp damar hastalığı hiçbir yakınma vermeden ilerler. Bu değerlendirme iki açıdan önemlidir. Birincisi, boyun damarına girişim planlanıyorsa kalbin durumunun bilinmesi işlemin güvenliğini doğrudan etkiler. İkincisi, uzun dönemde bu kişilerin yaşamını en çok etkileyen sorun kalp damar hastalığıdır. Değerlendirmede kalp filmi, ekokardiyografi ve gerektiğinde efor testi ya da koroner görüntüleme kullanılır. Aynı gerekçeyle bacak dolaşımı da incelenir.
Şah damarı darlığı Doppler ile hangi aralıklarla izlenir?
İzlem aralığı, darlığın derecesine, plağın yapısına ve önceki ölçümlere göre belirlenir. Hafif darlıklarda aralık uzun tutulur; orta ve ileri darlıklarda kısalır. Kontroller arasında ilerleme saptanan, plağı yumuşak ve düzensiz görünen, karşı tarafı tıkalı olan ve sigarayı sürdüren kişilerde aralık daha da kısa tutulur. Girişim yapılmış kişilerde izlem hem işlem yapılan taraf hem karşı taraf için sürdürülür; ilk inceleme işlemden kısa süre sonra yapılır ve sonraki karşılaştırmaların temeli olur. Yeni bir belirti ortaya çıktığında kontrol zamanı beklenmez. Ölçümlerin karşılaştırılabilmesi için aynı merkezin kullanılması ve raporların saklanması önerilir.
Şah damarı darlığı zaman içinde ilerler mi?
Evet, darlık zaman içinde ilerleyebilir; bu nedenle düzenli izlem yapılır. İlerleme hızı kişiden kişiye değişir ve risk etkenlerinin denetimiyle yakından ilişkilidir. Sigarayı sürdüren, kan yağları yüksek seyreden, tansiyonu ve kan şekeri denetlenmeyen kişilerde ilerleme daha hızlıdır; buna karşılık kan yağlarını düşüren tedavi düzenli kullanıldığında ilerleme yavaşlar ve plak daha kararlı hale gelir. İlerlemenin saptanması önemlidir, çünkü darlığın hızla artması girişim kararını etkiler. Bu nedenle kontrollerde yalnız o günkü ölçüm değil, önceki ölçümlerle karşılaştırma yapılır. İlaçların kesilmemesi, ilerlemeyi yavaşlatan en önemli etkendir.
Yüzün bir yarısında uyuşma şah damarı darlığında neyi gösterir?
Yüzün bir yarısında ani başlayan uyuşma, beynin karşı tarafındaki his merkezine giden kan akımının kesildiğini düşündürür. Bu bulgu, plaktan kopan bir parçanın beyin damarını tıkamasıyla oluşur. Uyuşmaya çoğu kez aynı taraftaki kolda ya da bacakta his kaybı, güçsüzlük ve konuşma bozukluğu eşlik eder. Bulgular kısa sürüp geçse bile önemsizleştirilmemelidir; bu, daha büyük bir olayın habercisi olabilir. Buna karşılık yüzün bir yarısında yavaş yerleşen, karıncalanma biçiminde ve diğer bulguların eşlik etmediği uyuşmaların başka nedenleri olabilir. Ayrım için belirtinin ani mı yoksa yavaş mı başladığı sorgulanır; ani başlayan bulgularda beklenmeden başvurulmalıdır.
Konuşmada takılma kısa sürdüyse önemsenmeli midir?
Evet, mutlaka önemsenmelidir. Konuşmada takılma, kelime bulamama ya da anlaşılmaz konuşma, kısa sürüp tümüyle düzelse bile beyne giden kan akımının geçici olarak kesildiğini gösterir. Belirtinin geçmesi tehlikenin geçtiği anlamına gelmez; tersine, kısa süre içinde kalıcı bir olayın gelebileceğini gösteren güçlü bir uyarıdır ve bu olasılık ilk günlerde en yüksektir. Bu nedenle böyle bir atak yaşandığında beklenmeden başvurulmalı; boyun damarları, kalp ritmi ve beyin görüntülemesi hızla değerlendirilmelidir. Kişi çoğu kez bu belirtiyi yorgunluğa ya da dalgınlığa bağlar; bu nedenle yakınların gözlemi de değerlidir.
Boyun bölgesine ışın tedavisi almış kişide bu darlık daha sık görülür mü?
Evet, daha sık görülür. Boyun bölgesine geçmişte ışın tedavisi uygulanmış kişilerde damar duvarı bu tedaviden etkilenir; iç yüzey zedelenir, duvar kalınlaşır ve plak birikimi hızlanır. Bu kişilerde darlık, damar sertliği için beklenen yaştan daha erken ortaya çıkabilir ve daha uzun bir damar bölümünü kapsayabilir. Ayrıca bölgedeki dokular ışın tedavisi nedeniyle sertleşmiş ve yapışık olduğundan, cerrahi girişim teknik olarak daha güçtür; bu nedenle bu kişilerde kasıktan girilerek stent yerleştirilmesi öne çıkar. Boyun ışın tedavisi öyküsü olanlarda düzenli doppler izlemi önerilir ve risk etkenlerinin denetimine ayrıca önem verilir.
Şah damarı darlığı olan kişide ani düşme atakları görülür mü?
Ani düşme atakları, bacaklarda güç kaybı nedeniyle bilinç kaybı olmadan yere düşme biçiminde tanımlanır. Bu tablo, şah damarı darlığından çok beynin arka bölümünü besleyen ve omurga boyunca yukarı çıkan damarların yetersizliğiyle ilişkilidir. Buna karşılık iki taraflı ileri darlığı bulunan kişilerde, beynin genel beslenmesi sınırda olduğu için tansiyonun düştüğü durumlarda benzer bulgular görülebilir. Bu nedenle ani düşme atakları bildirildiğinde hem boyun damarları hem omurga boyunca giden damarlar değerlendirilir; ayrıca ritim bozuklukları, tansiyon düşmeleri ve ilaç yan etkileri araştırılır. Bilinç kaybının eşlik ettiği düşmeler ayrıca kalp açısından incelenir.

Kaynakça

Bu içerik, aşağıdaki uluslararası otoriter tıbbi kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmıştır.

  1. MedlinePlus — Carotid Artery Disease
  2. NINDS (NIH) — Stroke
  3. PubMed — Carotid endarterectomy
  4. StatPearls (NCBI Bookshelf) — Carotid Artery Stenosis